Na de bestseller

DANIEL KEHLMANN
RUHM – EIN ROMAN IN NEUN GESCHICHTEN
Rowohlt, 202 blz., € 18,90

Zeker in Duitsland is met enige spanning en nieuwsgierigheid uitgekeken naar de nieuwe roman van Daniel Kehlmann. Deze nog betrekkelijk jonge auteur (1975) zorgde in 2005 voor een literaire sensatie. Zijn historische roman Die Vermessung der Welt werd in Duitsland een megabestseller, werd in vele talen vertaald en verscheen in Nederland als Het meten van de wereld.
Op het eerste gezicht was het raadselachtig waarom uitgerekend een historische roman over een ontmoeting tussen twee Duitse geleerden uit het begin van de negentiende eeuw zo’n enorm succes kon worden. Het antwoord lag in het boek zelf besloten. Kehlmanns verbeeldingskracht en taalvaardigheid voerden de lezer even een andere werkelijkheid binnen, die iets diep menselijks en betoverends had. Het verhaal over de adellijke ontdekkingsreiziger Alexander von Humboldt en de burgerlijke wis- en natuurkundige Carl Friedrich Gauss was hoogst amusant en viel de lezer niet lastig met problemen.
De grote vraag was natuurlijk of Kehlmann in staat zou zijn zichzelf te evenaren of zelfs te overtreffen. Het antwoord luidt ontkennend. Zijn nieuwe roman Ruhm is minder. Het verhaal, zo men daar al van kan spreken, is minder aantrekkelijk, spreekt minder tot de verbeelding. En het spel dat Kehlmann hier en daar speelt met werkelijkheid en fantasie, doet wat gekunsteld aan.
Ook de titel is niet gelukkig gekozen. Ruhm kan eigenlijk alleen maar slaan op de roem die Kehlmann de afgelopen jaren heeft vergaard. Want roem heeft weinig te maken met de inhoud van deze ‘roman in negen verhalen’.
Dit nieuwe boek van bescheiden omvang vergt het nodige van de lezer. De negen verhalen haken in elkaar als schakels in een keten. Personen die in het ene verhaal terloops worden genoemd, zijn in een volgend verhaal de hoofdpersoon. En pas geleidelijk aan wordt duidelijk dat deze roman handelt over werkelijkheid en identiteit. Kehlmann wil kennelijk in deze verhalen aantonen dat de moderne technologie van gsm en internet de traditionele opvattingen over ruimte en tijd heeft veranderd. De moderne mens kan, zo lijkt het althans, de alledaagse werkelijkheid ontvluchten door in een virtuele wereld te stappen. Soms wordt hij ook door een speling van de technologie of het lot in een andere werkelijkheid getrokken. Maar kan men wel de werkelijkheid ontvluchten? Kan men de rol van een ander overnemen? Kan men een dubbelleven leiden?
Ruhm is knap gecomponeerd en goed geschreven. Voor de roman geldt wat aan het slot een van de hoofdpersonen zegt: ‘Verhalen in verhalen in verhalen. Men weet nooit, waar het ene ophoudt en het andere begint! In waarheid vloeien allen in elkaar. Alleen in boeken zijn ze keurig gescheiden.’
Dat is dus ook het stramien van dit boek. In het eerste verhaal schaft een computervakman een gsm aan en kort daarna rinkelt al zijn nieuwe mobieltje. Een stem vraagt naar een hem onbekende Ralf. Als dit meermalen gebeurt, merkt hij niet alleen dat hij een bestaand nummer heeft gekregen, maar gaat de computerman, wiens stem kennelijk op die van Ralf lijkt, zijn gesprekspartner antwoorden en fictieve afspraakjes maken. Even denkt hij zelfs dat hij het telefoonnummer heeft gekregen van de beroemde filmacteur Ralf Tanner. De man bespeurt echter spoedig dat men niet in de huid van een ander kan kruipen zonder zijn eigen identiteit aan te tasten.
In een van de volgende verhalen maakt de lezer dan kennis met deze Ralf Tanner, met wie het slecht afloopt. Hij verliest werkelijk zijn identiteit en wordt uit zijn bestaan gedrongen door een perfecte dubbelganger voor wie spel ernst is geworden.
In andere verhalen verschijnen dan de personen van het telecombedrijf dat per abuis geblokkeerde telefoonnummers heeft vrijgegeven. Vooral het verhaal over de hoofdschuldige is aardig. Deze dikke, wat verwarde nerd is verslaafd aan computer en internet, waar zijn werk onder lijdt. Zijn taal is die van het internet; Kehlmann imiteert dat jargon op aanstekelijke wijze.
De nerd heeft ook alle boeken van Leo Richter gelezen, de schrijver over wie wordt verteld dat hij zijn verhalen baseert op werkelijke personen en gebeurtenissen. De computerfreak is vooral onder de indruk geraakt van een mooie vrouwelijke hoofdpersoon. Die zou hij graag willen ontmoeten. En daar hij thuis is in de virtuele wereld van het internet raakt hij bezeten van het idee dat op dat niveau een ontmoeting mogelijk moet zijn. Dit leidt tot chaotische taferelen en het (late) inzicht dat de ‘werkelijkheid alles zal zijn wat me rest’. Dat de lezer ook deze Leo Richter leert kennen, zal intussen duidelijk zijn.
Daniel Kehlmann heeft lezenswaardige verhalen geschreven, maar of de lezers in even groten getale naar dit boek zullen grijpen als naar Het meten van de wereld is twijfelachtig. Maar wie weet, Ruhm staat inmiddels al wel op de bestsellerlijst van het Duitse weekblad Der Spiegel.

De Nederlandse vertaling verschijnt eind februari bij Querido. Op 26 maart treedt de auteur op bij Border Kitchen in Den Haag, op 27 maart wordt hij geïnterviewd door Arnon Grunberg in Amsterdam, een avond georganiseerd door het Goethe Instituut