Na de bommen

ZOU DE WOND in Europa’s zuidflank ooit nog helen? De afgelopen eeuw kregen de bewoners van het Balkan-schiereiland twee Balkanoorlogen, twee wereldoorlogen en de gewelddadige desintegratie van Joegoslavië te verwerken. Elke oorlog ging gepaard met wreedheden en volksverhuizingen. Nu bloedt de Balkan opnieuw. In Bosnië legde de internationale gemeenschap weliswaar een stevig drukverband, maar in Kosovo sprong de wond weer open. De Navo, niet bepaald een goede heelmeester, greep naar een paardemiddel. Aderlating per tomahawk. Dat kan niet anders dan een stinkende wond opleveren. Hoe verder na de bommen? Vrede op de Balkan begint bij het beëindigen van het conflict tussen Servië en de Navo. Maar hoe?

BART TROMP, bijzonder hoogleraar internationale betrekkingen: ‘Bij het streven naar een oplossing moet je ervan uitgaan dat etnisch homogene staten zowel praktisch onmogelijk als moreel verwerpelijk zijn. Dat geldt ook voor Servië. Dat heeft nog steeds zo'n dertig procent aan minderheden binnen de grenzen, al zal dat met het verdrijven van de Albanezen minder zijn geworden. Moslims in de Sandjak, Hongaren in de Vojvodina, noem maar op. De enige min of meer etnisch-homogene staat in de wereld is het geïsoleerde IJsland. En je moet heel lang varen voor je daar bent. Een onafhankelijk Kosovo sluit ik volstrekt uit. Die staat zou zowat homogeen Albanees zijn, want geen Serviër durft er te wonen. En er lopen veel te veel mensen rond met Groot-Albanese aspiraties. Maar Kosovo kan na de zuiveringen niet onder Servisch bestuur blijven. Bovendien zijn de Kosovaren in Servisch staatsverband altijd als tweederangs burgers behandeld. De enige mogelijke en aanvaardbare oplossing is dat Kosovo een protectoraat wordt van de internationale wereld. Dat klinkt vreemd, maar dat is het niet. Kijk maar naar Bosnië. Daarvan had ik hetzelfde voorspeld. En wat zie je? Bosnië wordt beschermd door internationale troepen en het bestuur wordt gecontroleerd door een keten van internationale organisaties. Kosovo zou een formeel protectoraat kunnen worden onder de Verenigde Naties, via het hoofdstuk Mandaatgebieden uit het Handvest. Als dat niet politiek haalbaar is, kan het ook informeel geregeld worden. Net als na de ondergang van het Osmaanse Rijk. Bosnië werd in 1878 een protectoraat van Oostenrijk-Hongarije, terwijl Cyprus en Kreta werden beschermd door de Britten. Maar feitelijk gold in die gebieden nog steeds de soevereiniteit van de sultan.’ THANASIS APOSTOLOU, Tweede-Kamerlid voor de PvdA maar toch fel gekant tegen het Navo-ingrijpen: 'Er komt geen oplossing als het geweld niet stopt. Dáár begint het mee. Alleen de secretaris-generaal van de VN en de Veiligheidsraad kunnen dat voor elkaar krijgen. Hopelijk hebben ze nog genoeg gezag. Stel je voor dat de VN zich splitst in de Navo-landen aan de ene kant en de rest daar tegenover! We zijn in een onmogelijke impasse geraakt. Wat we nu zien is een voorproefje van wat er de komende weken gaat gebeuren. Dat is toch verschrikkelijk? Uiteindelijk zal de Navo winnen, maar ten koste waarvan? Heel Servië wordt platgebombardeerd. Straks zien we waarschijnlijk Servische vluchtelingen, weggelopen voor de Navo-bommen. Wat dan? Een protectoraat is geen oplossing. Niet eens voor de korte termijn, als je het mij vraagt. Wat Tromp voorstelt is in feite gewoon een militaire dictatuur waarmee je van alles afdwingt en een hoop mensen probeert koest te houden. Dan heb je nóg niet de democratie die we nodig hebben. Ik geloof niet in een dictatuur en zeker niet in een militaire. Heeft u ooit gezien dat een dictatuur ergens democratie heeft gebracht?’ RAYMOND DETREZ, Balkan-historicus en schrijver van het standaardwerk De Balkan: Van burenruzie tot burgeroorlog: 'Laten we eerlijk zijn: er is geen korte-termijnoplossing voor Kosovo. De bommen maken het steeds erger. Het enige waarin de Navo is geslaagd is dat de VN helemaal buitenspel is gezet. Je moet je afvragen of dat de bedoeling was. Het lijkt haast wel een uitbreidingsstrategie. Het bondgenootschap is nu aanwezig in Bosnië, Macedonië en Albanië. En straks komen er natuurlijk troepen in Kosovo. Dat zijn allemaal gebieden die normaliter niet in aanmerking komen om lid te worden, maar waar de Navo zich nu wel onmisbaar heeft gemaakt. Ik ben in principe niet tegen militair ingrijpen, maar de geïmproviseerde manier waarop dat nu gebeurt leidt tot niets. Ik had het gevoel dat er in Rambouillet een kans bestond om de zaken te regelen. Het lijkt wel of iedereen vergeet dat de Serviërs instemden met het politieke deel van het akkoord. Op een bepaald moment ging het alleen nog maar om het militaire deel, en dat wezen ze volgens mij terecht af. Er zaten al flink wat waarnemers in Kosovo en er is nooit heel zware diplomatieke druk uitgeoefend of gedreigd met sancties. Het ging meteen over militair ingrijpen. Ik geloof er niets van dat de militairen de vluchtelingenstroom niet voorzien zouden hebben. Uit Bosnië weet ik dat ze doorgaans erg goed geïnformeerd zijn en de situatie goed inschatten. Bovendien blijkt nu dat veel militairen tegen ingrijpen waren, maar dat het werd doorgedrukt door onder meer de Amerikaanse minister Albright. Het zal er wel op uitdraaien dat Kosovo opgedeeld zal worden. Een protectoraat instellen heeft alleen zin als je weet wat er daarna gaat gebeuren. Als de vluchtelingen terugkeren en er komt een volksstemming, dan zijn de Serviërs Kosovo alsnog kwijt. Of er gebeurt hetzelfde als in Bosnië. Daar kunnen in theorie alle vluchtelingen naar hun oude woongebieden terug, maar in de praktijk komt daar helemaal niets van terecht. Met een protectoraat schiet je dus niets op.’ UITEINDELIJK KAN het alleen maar rustig worden op de Balkan als het virulente nationalisme de kop wordt ingedrukt. Zolang Roemenië, Albanië, Macedonië, Griekenland, Bulgarije, Servië, Montenegro en Turkije minderheden binnen de grenzen niet voor vol aanzien, tikt de tijdbom. Ontevreden minderheden zijn vatbaar voor nationalistische retoriek, en politici als Milosevic, die het nationalisme gebruiken om hun macht te vergroten, zijn een gevaar voor de regio. Bommen helpen niet, zoveel is duidelijk. Zou op een grote Balkan-conferentie over het minderhedenvraagstuk de angel uit het nationalisme kunnen worden getrokken? BART TROMP: 'Een Balkan-conferentie is op dit moment volstrekt onmogelijk, omdat veel landen dat absoluut niet willen. Neem Griekenland. Dat onderdrukt wat er nog over is van de Turkse minderheid op een ongelooflijke manier. En ze treiteren de Albanese gastarbeiders vreselijk. Officieel bestaan die mensen niet eens. Een conferentie heeft geen enkele zin als er nog regimes zijn als dat van Milosevic. Of je moet te werk gaan op de Holbrooke-manier. Doen alsof er te praten valt, terwijl de Verenigde Staten dicteren wat er gebeurt. Maar dat lijkt me niet de bedoeling. Natuurlijk moet de Balkan af van het nationalisme. Je kunt er geen vreedzame politiek mee bedrijven. Na verloop van tijd maakt het nationalisme als politieke ideologie zich overbodig door zijn eigen succes. Wat er daarna gebeurt hangt grotendeels af van hoe de buitenwereld zich opstelt. Er is grote versplintering op de Balkan. Iedereen wil zijn eigen staat. Hebben ze die, dan willen ze zo gauw mogelijk deel gaan uitmaken van de Navo en de EU. Dáár zit het mechanisme waarmee het Westen die landen zachtjes maar onverbiddelijk kan dwingen om zich intern zo te hervormen dat ze inderdaad mogelijke partners worden. In Oost-Europa is dat met Polen, Tsjechië en Hongarije redelijk gelukt. Allerlei nationalistische en extremistische toestanden zijn er op de achtergrond gedrongen omdat ze geen politieke winst meer opleverden. Op de Balkan heb je in Roemenië kunnen zien dat de drang om bij het Westen te horen de idiote politiek ten opzichte van de Duitse en Hongaarse minderheden heeft verminderd. Het werkt alleen als er héél duidelijke eisen worden gesteld, maar daar zitten nog flink wat haken en ogen aan. Er moet op zijn minst een werkelijk politiek burgerschap worden ingevoerd. Verkapt etnisch burgerschap moet worden verworpen.’ THANASIS APOSTOLOU: 'Volgens mij is een Balkan-conferentie nog niet zo'n slecht idee. Toen ik nog directeur was van het Centrum Buitenlanders in Utrecht (van 1977 tot 1989 - jb) was er nog geen nationalisme onder de Joegoslaven. Ze voelden zich Joegoslaaf en ze gedroegen zich ook zo. Er was verbroedering. Dus volgens mij is het mogelijk om het nationalisme dat nu de kop opsteekt, weer terug te dringen. Maar dan moet je wel de juiste maatregelen nemen. Wat de internationale gemeenschap nu doet, bevordert juist het nationalisme. De internationale gemeenschap zou een bonus kunnen geven als de Balkanstaten op een conferentie goede afspraken maken over de minderheden. Het financieren van een ontwikkelingsplan bijvoorbeeld. Goede gezondheidszorg en goed onderwijs moeten er komen. De mensen moeten gaan inzien dat het in hun eigen belang is om het nationalisme links te laten liggen. Alle mensen in één staat, ook de minderheden, moeten gelijke politieke, culturele en sociale rechten krijgen en toegang tot collectieve voorzieningen. De mensen moeten, heel simpel gezegd, de ruimte krijgen om zichzelf te zijn. Je kunt wel zeggen dat dat een illusie is, maar als we zouden willen, zou het kunnen lukken. Stel dat we die zes miljard die nu de lucht is ingeschoten, hadden geïnvesteerd in de ontwikkeling van het gebied, waarom zouden Albanezen en Serviërs zich dan nog tegen elkaar keren? Misschien is het onvermijdelijk dat Milosevic een van de deelnemers aan zo'n conferentie is. Dat moet dan maar. Je moet ergens beginnen als je niet met zijn allen vechtend ten onder wilt gaan.’ RAYMOND DETREZ: 'Ik denk dat het heel moeilijk is om het nationalisme de kop in te drukken. Het hangt af van de economische ontwikkeling en van de groei van bevolkingsgroepen. Het wordt echt gevaarlijk als groepen snel aangroeien zodat ze een grote minderheid worden of zelfs een meerderheid. Dat zag je in Kosovo. Met de Albanezen in Macedonië, de Grieken in Zuid-Albanië en de Turken in Griekenland en Bulgarije kan het nog fout gaan. Maar dan is het wel over. De Hongaren in de Vojvodina zie ik niet zo snel een probleem worden. Die groep groeit niet zo snel. En Hongarije heeft een rustig minderhedenbeleid. Ik denk dat je de boel in toom kunt houden door staten uitzicht te geven op lidmaatschap van de EU en de Navo. Die staten weten dat ze daarvoor hun minderheden fatsoenlijk moeten behandelen en conflicten met buurstaten moeten vermijden. Maar het minderhedenprobleem oplossen op een Balkan-conferentie lijkt me een utopie. De landen wantrouwen elkaar enorm. Denk maar niet dat de Kosovaren veel steun hebben elders op de Balkan. Al die landen hebben wel een minderheid die zich van het grotere geheel wil losmaken. Men lost de problemen met minderheden liever op door elkaar op staatsniveau garanties te geven dan door de rechten van minderheden in eigen land te erkennen. De erkenning van Macedonië door Griekenland is er pas gekomen met de bereidheid van Macedonië om af te zien van alle bemoeienis met de Slavische minderheid in Griekenland. Goede betrekkingen komen tot stand als staten afzien van aanspraken op elkaars territorium en ophouden om de bescherming op zich te nemen van hun volksgenoten buiten de grenzen. Dat is precies het omgekeerde van de bescherming van de rechten van minderheden. Ik zie dat niet snel veranderen. Dat is niet te regelen vanachter de conferentietafel.’