Naakte napoleon

De Franse journalist Jean-Paul Kauffmann, die zelf jarenlang werd gegijzeld, schreef een boek over Napoleon in ballingschap. ‘We denken dat we alles over Napoleon weten, maar dat is niet zo.’

PARIJS - Napoleon was volgens Michelet, de historicus van de Franse Revolutie, een idool voor mensen zonder opleiding. Nochtans hebben heel wat Europese intellectuelen met de keizer gedweept. De Corsicaan maakte een einde aan de chaos waarin de Franse Revolutie verzeild was geraakt. In De donkere kamer van Longwood; Reis naar Sint-Helena vertelt de Franse journalist Jean-Paul Kauffmann (1944) het verhaal van Napoleons ballingschap op Sint-Helena, waar de keizer van 1815 tot aan zijn dood in 1821 verbleef op het naargeestige domein van Longwood. Kauffmann is een bekend verslaggever die van 1985 tot 1988 in Libanon werd gegijzeld door een terreurgroep van de Jihad. We spreken hem in Parijs.
Zou u ‘De donkere kamer van Longwood’ ook geschreven hebben indien uzelf niet gedurende drie jaar als gegijzelde in gevangenschap had doorgebracht?
'Ik denk het niet. Mijn verblijf in de gevangenis was een ongeluk dat achteraf beschouwd in mijn voordeel is uitgevallen, zoals de heilige Augustinus zou zeggen. Daarvoor wilde ik ook al schrijven. Maar ik kwam er niet toe. Iets in mij verzette zich daartegen. De ervaring van drie jaar gevangenschap heeft echter iets in mij losgewoeld, iets van een openbaring. Direct nadat ik in 1988 was vrijgelaten, voelde ik dat ik dringend aan het werk moest gaan. Ik was doordrongen van de kortheid van het leven; ik had in mijn cel kunnen sterven. Gevangenschap kan dodelijk zijn voor de scheppingskracht. Maar dat geldt evenzeer voor het leven na de bevrijding. Je kunt het vergelijken met een diepzeeduiker die langzaam aan weer aan de oppervlakte moet komen nadat hij op grote diepte verbleef. Sommige van mijn medegevangenen zijn daarin niet geslaagd. Ze zijn creatief dood, ook al zijn ze fysiek nog in leven. Een gevangenschap kan je al je vermogens afhandig maken. De logica van het soort gevangenschap dat ik heb meegemaakt is dat je altijd twijfelt. Zal je het er levend van afbrengen, of ga je je dood tegemoet? Iets anders is er niet. Een paar van mijn mede gevangenen werden destijds geëxecuteerd. Ik praat daar niet graag over. Ik heb het gevoel dat ik het aan buitenstaanders niet kan overbrengen. Het klikt alleen met mensen die hetzelfde hebben meegemaakt.’
IN 'DE DONKERE kamer van Longwood’ wordt er ook nooit rechtstreeks over gepraat.
'Af en toe maak ik er een allusie op. Napoleon wordt op Sint-Helena vermorzeld door de tijd. Dat is eigenlijk mijn thema. Van alle beproevingen die je kunt doormaken in gevangenschap, is het gevecht met de tijd wel het moeilijkst. Ik had het gevoel dat de tijd een machine was die me vermorzelde, die me uiteenreet. Het voornaamste onderwerp van mijn boek is dan ook de beproeving van de tijd. Overigens heb ik ook gebruik gemaakt van mijn lange verblijf op de Kerguelen waar ik eerder een boek over schreef. Die eilandengroep in de Indische Oceaan is misschien wel de meest geïsoleerde plek op deze planeet. De eilanden liggen op de drempel van de antarctische wereld. Veel sneeuw ligt er niet, maar er blaast een zo harde, geweldige wind dat zelfs de muggen er hun vleugels zijn kwijtgeraakt. Ik denk niet dat er op de wereld een tweede plek is die zo vijandig is voor de mens. Maar goed, omdat ik dus niet in staat was om precies te beschrijven wat ik doorstaan had tijdens de periode waarin ik gegijzeld was, besloot ik om er via een omweg over te schrijven.’
Waarbij Napoleon als plaatsvervanger ging fungeren.
'Dat Napoleon beschouwd zou kunnen worden als een plaatsvervanger, deed me juist aarzelen. Het lag niet in mijn bedoeling om me met de keizer te identificeren. Maar ik wilde aantonen dat de ervaringen van alle gevangenen ter wereld een beetje dezelfde zijn, om het even of het gaat om een keizer of een journalist. Op Sint-Helena kon Napoleon zich relatief vrij bewegen, hij kon wandelingen maken en paard rijden. Maar ontsnappen was niet mogelijk; net als ik leefde hij in een gesloten wereld.’
Is het waar dat het zien van Napoleons veldbed in de Parijse Les Invalides de vonk was die u nodig had om aan het Longwood-project te beginnen?
'Dat was een boutade. Je kunt zeggen dat het bed deel uitmaakt van mijn werkmethode. Ik heb geprobeerd mijn thema met humor te benaderen, want dat is de houding die je de beste bescherming biedt in moeilijke omstandigheden. Als je van de dreiging afstand kunt houden, als je haar ironisch tegemoet kunt treden, blijf je zelf beter overeind. Zo verging het Napoleon trouwens ook op Sint-Helena. Hij was een man zonder illusies over de menselijke natuur, over zichzelf en de anderen. Op dat eiland is Napoleon een gevangene, maar toch wil hij dat zijn omgeving hem keizer blijft noemen. Hij speelt zijn rol op een lucide manier, en met humor. Daardoor voorkomt hij dat het ongeluk hem in zijn hart raakt. De omgang met zijn gevangenschap is een gevecht dat elke dag opnieuw gestreden moest worden. Ik had nooit gedacht dat ik een boek zou schrijven waarin Napoleon zo prominent zou voorkomen, want het is een personage dat me eigenlijk vreemd is. Op zekere dag vroeg het blad Geo me of ik geïnteresseerd was in het schrijven van een reportage over Sint-Helena. Dat voorstel sprak me meteen aan, vooral omdat daar geen luchthaven is. Het eiland is alleen per schip bereikbaar. Dat paste volledig bij mijn stijl. Ik ben ervan overtuigd dat te veel plekken op de wereld veel te snel bereikt kunnen worden. Je hebt geen tijd om te acclimatiseren. Maar als je twee weken op een schip moet doorbrengen, leer je wat afwachten is. Je moet ook kunnen omgaan met de verveling. Op het schip las ik alles over Sint-Helena. Bovendien kwam ik allerlei getuigen tegen die herinneringen ophaalden aan het verblijf van de keizer. Ik raakte doordrenkt van de sfeer waarin Napoleon zijn gevangenschap doorbracht. Toen ik op Sint-Helena arriveerde had ik al een paar boekjes met aantekeningen. Je zou dus ook kunnen zeggen dat De donkere kamer van Longwood ontstaan is uit frustratie omdat ik me met al mijn verzameld materiaal geen raad wist.’
HOE GING U op het eiland te werk?
'Ik liet me als een spons volzuigen met indrukken, geluiden, kleuren en geuren. Ik sloot me uren op in het huis van Longwood, waar Napoleon de laatste vijf jaar van zijn leven had doorgebracht. Sint-Helena is erg geïsoleerd. Er komen maar weinig bezoekers. Daardoor is het huis van Longwood gelukkig intact gebleven. Het was te ver weg voor Napoleon-vereerders en voor fetisjisten. Ik trachtte door te dringen in het geheim van het huis, deel te worden van het mysterie, het fantoom van het huis te vatten. Ik weet nu ook zeker dat je niet van literatuur kunt houden als je niet houdt van fantomen.’
Wat bedoelt u? Is Longwood een betoverde plaats?
'Wie zal het zeggen? Er hangt in elk geval iets in de lucht. Dat geldt ook voor andere plaatsen waar het aura van het dramatische, tragische en verschrikkelijke blijft trillen. Je voelt de vibraties in de lucht, er hangen beladen stofdeeltjes, er zijn fluctuaties van de herinnering. Je kunt natuurlijk beweren dat hier de verbeelding van de schrijver aan het werk is. Het is immers de schrijver die beschikt over het zintuig om deze metamorfosen te vatten en te vertalen. Maar ik denk werkelijk dat in Longwood een fantoom huist, dat voel je zelfs als je niet weet wat zich daar heeft afgespeeld. De glorieuze periode interesseert me niet in het leven van Napoleon. Ik heb wel belangstelling voor zijn begin en zijn einde. Maar het probleem van het begin, van zijn kinderjaren, is dat we er niets van weten, dat die periode helemaal is uitgevonden ten behoeve van de legende. Het einde is in die zin uitzonderlijk dat we wél van veel op de hoogte zijn. Napoleon heeft op Sint-Helena vijf jaar de tijd gehad om zijn leven te reconstrueren, iets wat noch Alexander de Grote noch Caesar heeft kunnen doen.’
Wat fascineert u in de keizer van Sint-Helena?
'Ik heb belangstelling voor de naakte mens Napoleon, wat je letterlijk moet nemen. De badkuip is het interessantste voorwerp van Longwood. Daarin heeft Napoleon de laatste jaren van zijn leven doorgebracht. Hij at er, hij las er, hij bleef urenlang in het warme water zitten als in vruchtwater. Hij is daar de naakte, ontwapende mens die zijn leed heeft gesublimeerd en voor zichzelf een overwinning heeft behaald op vijandschap en ongeluk. Hij heeft zijn nederlaag getransformeerd in een soort heldenzang. Daar heeft hij zijn legende gecreëerd, daarin bijgestaan door zijn trouwe helpers en dienaren die de “evangelisten” worden genoemd. Het is een echt passieverhaal geworden. Zijn propagandisten hebben hem gestileerd tot de Christus van Sint-Helena. Maar haast niemand spreekt over de momenten die Napoleon alleen in zijn kleine donkere kamer doorbracht. Uren, dagen en weken zat hij in die kamer, ten prooi aan grote treurigheid en depressies die een mens kunnen doden. Napoleon kon met zijn dienaren niet praten over zijn kwellingen, want hij was de keizer. Hij was te trots om zijn ontgoochelingen op te biechten. Hij zat opgesloten in zijn eenzaamheid. Hij moest al zijn verdriet verkroppen. Maar hij maakte wel toespelingen. Als hij ’s nachts wakker werd, kwam de hele machinerie op gang. Hoe kwam het toch dat hij zoveel vergissingen had begaan, hoe te verklaren dat Waterloo zo fout was gelopen? Longwood leent zich perfect voor al die sombere gedachten. Napoleon was een Italiaan, een man met het temperament van de Middellandse Zee, iemand die zijn hele leven een grote nostalgie naar de zon bleef cultiveren. De Engelsen wisten wat ze hem aande den toen ze hem verbanden naar de onherbergzaamste plek op Sint-Helena. Longwoord bevindt zich op de meest onverdraaglijke plek van het eiland, op een plateau waar het eeuwig vochtig is, waar een kleverige klamheid alles opvreet, zowel je kleren als de werkelijkheid die je omringt.’
OVER NAPOLEON zijn duizenden boeken verschenen, maar zoals u hem voorstelt kennen we hem niet.
'We denken dat we alles over Napoleon weten, maar dat is niet zo. Zijn gevangenschap blijft vragen oproepen. De geschriften met memoires van zijn Engelse bewaker zijn negentig delen dik. Ze zijn ondergebracht in het British Museum waar ze wachten op verder onderzoek. Maar mijn boek is geen verslag over de gevangenschap van Napoleon.’
Bepalend voor de atmosfeer van 'De donkere kamer’ is de geur van Longwood.
'De geur heeft een enorme zintuiglijke kracht. Geen zintuig gaat zo diep als de reuk. Voor mij is de reukzin het meest mysterieuze, persoonlijke en intieme zintuig. Het geeft ons de mogelijkheid om de tijd om te keren, om de verboden richting van de tijd in te slaan. Het kan gebeuren dat je direct een geur herkent die je vijftig jaar niet hebt geroken, dat die geur een verloren wereld oproept. Ruiken is een manier om je te herinneren. Het is ook een zintuig waar een taboe op rust, want het zet ons op het spoor van onze dierlijkheid. Onze voorouders snoven aan het voedsel om na te gaan of het niet bedorven was. Ze konden gevaar ruiken. Helaas is de reuk ook het meest verwaarloosde zintuig.
Napoleon had een huidprobleem, hij leed aan eczeem. Vandaar dat hij graag in bad zat om de jeuk te verzachten en zich voortdurend met reukwater besprenkelde. Misschien had hij ook een allergie. Vast staat dat zijn reukzin zeer ontwikkeld was. Hij liet ooit een secretaris wegsturen omdat hij diens lijfgeur te indringend vond. Hij kon de geur van verse verf niet uitstaan. De overtocht naar Sint-Helena was voor hem een kwelling omdat het schip net geverfd was. Toen hij op het eiland arriveerde, wilde hij niet meteen zijn intrek in Longwood nemen omdat er restauratiewerken plaatsvonden waarbij verf werd gebruikt. Napoleon vertelde graag dat hij, geblinddoekt, Corsica alleen al aan de geuren zou herkennen.’
Soms maakt Napoleon de indruk dat hij de ultieme nederlaag als de kroon op het werk heeft gezocht?
'Misschien had hij iets suïcidaals over zich. In elk geval heeft hij het lot geprovoceerd. Natuurlijk, hij was een veroveraar, een autocraat, een man onder wie talloze doden zijn gevallen. Maar ik weet niet of hij wel echt van oorlog hield. Zijn oorlogen waren eerder preventief. Zelfs de invasie van Rusland heeft hij niet echt gewild. Ik wil Napoleon niet goedpraten. Maar je mag niet vergeten dat hij ook de man van de revolutie was, de Robespierre te paard. Om die reden werd hij ook op het Europese continent toegejuicht door vele intellectuelen, zowel in Duitsland als in Italië, terwijl hij voor de Europese absolute vorsten ervaren werd als een factor van wanorde en chaos die moest worden uitgeschakeld omdat het Europese evenwicht erdoor bedreigd werd. In Frankrijk was hij juist de man die orde bracht in het bordeel. Het land stond compleet op zijn kop door de revoluties die zich hadden afgespeeld. Dé Franse Revolutie bestaat immers niet, ze is een reeks van episoden die je niet met elkaar kunt vergelijken. Napoleon was de man die rust bracht in het land, iets waarnaar de overwinnaars van de Revolutie, de bourgeoisie, gesnakt hadden. De grootste fout die Napoleon maakte was zijn huwelijk met Marie-Louise, de dochter van de Oostenrijkse keizer. Te lang heeft Napoleon gedacht dat hij met dit huwelijk de duivelse cirkel van zijn isolatie in Europa had doorbroken. Hij dacht veel te lang, tot in Sint-Helena eigenlijk, dat zijn schoonvader hem uit de penarie zou komen helpen, maar dat was een illusie.’
Kun je Napoleon vergelijken met andere grote dictators?
'In elk geval is het onzinnig om hem met Hitler te vergelijken. Napoleon was eerder goedwillend van karakter, een bon type, iemand die zelf vertelt dat hij thuis niet veel te zeggen heeft en die niet goed nee kan zeggen. Er is niets gebeurd in zijn carrière wat bijvoorbeeld een associatie met de holocaust zou kunnen oproepen. Merkwaardig vind ik verder het fetisjisme rond zijn persoon. Zijn hoed, zijn haarlokken, zijn veldbed spreken de mensen aan. Behalve Napoleon heeft alleen De Gaulle gevreesd voor dit soort fetisjisme. Hij had zijn vrouw het bevel gegeven om na zijn dood al zijn kleren te verbranden.’
HEEFT HET schrijven van dit boek uw leven veranderd?
'Het schrijven van De donkere kamer was een catharsis. Je geneest de dingen door ze te benoemen, wat ook in de psychoanalyse gebeurt. Qua genre is het boek een bastaard, het is iets wat het midden houdt tussen roman, essay, vertelling en reportage. Als een boek is voltooid, is het een fles in de zee. Wie het vindt en opent, doet met de inhoud wat hij wil. Iedereen vindt er iets in en de uitleg van de schrijver doet niet meer ter zake. Ik vind in het algemeen dat er te veel over boeken wordt gepraat. Men zou er minder op moeten parasiteren en ze meer lezen, want anders worden die boeken vervormd. Daarom is de uitleg van boeken vaak niet alleen nutteloos, maar soms ook gevaarlijk.’
Jean-Paul Kauffmann, De donkere kamer van Longwood; Reis naar Sint-Helena. Vertaling door Edu Borger, uitg. De Arbeiderspers, 267 blz., 39,90.