Naar de kelders van de geest met Ulrich Seidl en meer tips van onze critici

Onze critici verzorgen wekelijks een selectie uit het kunstaanbod. Deze week: documentaire Citizenfour geeft ons een held in tijden van morele verwarring, terwijl verboden verlangens hoogtij vieren op televisie en het toneel.

Medium tv22 1

TELEVISIE – Walter van der Kooi

Ulrich Seidl und die Bösen Buben

Regisseur Ulrich Seidl maakt films over de kelders van de geest. Over diepe, vaak verboden verlangens van seksuele, politieke of religieuze aard; over angsten en wreedheid; over macht; over waanzin onder schijnbare normaliteit. En dat alles bij ‘kleine luiden’. Recent ging hij in zijn documentaire Im Keller letterlijk kelders in, plekken waar vaak het verbodene wordt uitgeleefd. Volgens hem zijn er juist in zijn dieproomse Oostenrijk volop van die tegelijk letterlijke en figuurlijke kelders.

Collega-filmer Constantin Wulff kreeg toestemming hem bij het maakproces te volgen. Ulrich Seidl und die Bösen Buben (hier aangekondigd als ‘A Director at Work’) is een documentaire over het maken van een documentaire, maar dankzij gesprekken en fragmenten uit Seidls hele oeuvre ook een portret van een kunstenaar. Omstreden kunstenaar: Gawie Keyser noemde de eerste twee delen van Seidls Paradies-speelfilmtrilogie ‘een freakshow’ die bij hem achtereenvolgens woede, weerzin en de slappe lach wekte. Ik zag daarvan alleen het deel Glauben, ervoer ook weerzin, maar was tegelijk gefascineerd door dat mengsel van godsdienstfanatisme en verwrongen erotiek. En door een filmtaal die niet inwisselbaar lijkt.

Seidl maakt zowel documentair werk als fictie voor bioscoop en theater. Wulff laat zien dat die grens diffuus is. Extreme personages uit Glauben blijken ook op te treden in zijn toneelstuk Böse Buben/Fiese Männer waarin ze een rol spelen die letterlijk en figuurlijk op hun lijf is geschreven.

Ze spreken hun eigen, extreme, vaak seksistische teksten waarbij Seidl hoofdzakelijk metteur en scene is. Maar dan een wel heel precieze. In beweging en taal draait het om millimeters en seconden. Andersom grijpt hij in de documentaire vergaand in in de werkelijkheid. In een kelder staat een tafelvoetbalspel waar twee middelbare vrouwen graag een potje spelen. Hij zet ze precies op hun plek, schrijft hun lichaamshouding voor, gaat terug naar de camera, kijkt en concludeert dat ze eigenlijk bikini’s zouden moeten dragen. De vrouwen lachen verbluft en zeggen dat hij dan maar jonge meiden moet nemen. Seidl mompelt ‘we zullen zien’. En in het volgende shot van Wulffs documentaire staan de vrouwen in bikini klaar. Hoe hij hen overhaalde is een geheim dat niet onthuld wordt. Voor puristen is Im Keller in elk geval maar deels documentair.

Halverwege Böse Buben zit een dubbelinterview met Seidl en zijn geliefde Veronika Franz (onder meer regisseur van de door Seidl geproduceerde en door Keyser geprezen speelfilm Ich seh, Ich seh). Zij duidt zijn werk en de receptie ervan. Hij voelt zich meer verbonden met het ‘proletarisch milieu’ dan met ‘burgers’ omdat arbeiders eerlijker en directer zijn en minder geheimen verbergen. Kritiek op Seidl, zegt ze, komt vooral uit burgerlijke kring omdat hij arbeiders genadeloos neer zou zetten. Die zouden tegen zichzelf beschermd moeten worden (iets wat Keyser trouwens niet suggereert). Maar juist zulke critici verheffen zich daarmee boven arbeiders, zegt ze. Seidl zwijgt vooral. Maar verzet zich tegen haar interpretatie van een scene uit Glauben waarin de hoofdpersoon wanhopig haar beminde Jezus-beeld geselt. Altijd suggereert Seidl dat de geheimen en verlangens van zijn personages deels de zijne zijn. Je krijgt het gevoel dat Seidl Oostenrijk haat maar het ook is. Soms heeft hij bij het filmen zo’n gruwelijk hoedje op.

Constantin Wulff, Ulrich Seidl und die Bösen Buben, NTR, Het uur van de wolf, donderdag 4 juni, NPO 2, 22.55 uur

Podium Witteman & Vrije geluiden

Medium tv22 2

Tijdens de Nipkow-jurering ontmoette ik weinig enthousiasme bij mijn lof voor Podium Witteman. Een deel van de jury kende het niet. Een ander deel acht Witteman voldoende bekroond met de schijf van 1998. Een enkeling vond De Tiende van Tijl interessanter, want educatie bedoeld voor niet-bekeerden. Hoe dan ook: ik vind het een grote aanwinst voor muziekliefhebbers, dankzij hoge kwaliteit van uitvoeringen en levendige, zinnige gesprekken. En met een mooie mix van muziekgenres die nu eens niet opvoederig en al te populariserend werkt. Fado, tango, jazz, chanson, close harmony en ballad komen aan bod (op topniveau) maar ook zestiende-eeuwse gambamuziek en Schönberg. Naast eeuwige toppers als Bach, Schubert en Chopin. Er wordt niet gehurkt en toch is het toegankelijk. Er wordt gelachen en geweend. Bijvoorbeeld door Mike Boddé die niet alleen musicerend mede-anchor is maar ook samensteller van en hoofdpersoon in de gehele laatste uitzending. Zijn veelzijdige muzieksmaak spiegelt het hele programma, zijn humor maakt het licht, zijn openheid over de zwaarte van het leven maakt het betekenisvol. Man om van te houden. Ga die aflevering vooral alsnog zien.

Maar vergeet niet VPRO’s Vrije geluiden, ook een veelzijdig muziekprogramma van topklasse. Komende zondag een vooruitblik op zomerse festivals. Met de Turkse zangeres Aynur. Met pianist Guus Janssen die samen met Cherry Duyns een opera over Misha Mengelberg (Koeien) maakte. Met Brahms door het Dudok-kwartet als voorproefje van een ‘muziek in de natuur’-festival. Met het Lama Trio, experimentele jazz die ook zal klinken op de Groningse Jazz Fiets Tour. En met de tweehoofdige groep Polynation, reguliere instrumenten plus elektronica, die in Hilvarenbeek gaat spelen.

Podium Witteman, zondags, NPO 2, 17.10 uur. Vrije Geluiden, zondags, NPO 1, 10.30 uur.

FILM – Gawie Keyser

Citizenfour en Good Kill

Sinds de Amerikaanse documentairemaker Laura Poitras haar film Citizenfour vorig jaar voor het eerst op festivals vertoonde – lees hier een eerder stuk over het werk – was klokkenluider Edward Snowden geen moment uit het nieuws. Zo liet Snowden, die nog altijd in ballingschap in Rusland woont na zijn onthullingen over de illegale spionagepraktijken van de National Security Agency (NSA), onlangs weten dat van terugkeer naar zijn geboorteland geen sprake kan zijn omdat hij daar geen eerlijk proces zal krijgen. Nu de film voor het eerst in bioscopen in het hele land te zien is, valt de focus op de vraag of Citizenfour echte verandering heeft bewerkstelligd.

Aanstaande zondag debatteert het Amerikaanse Congres over de vraag of verlenging aan de orde is van de verregaande macht van de NSA op het gebied van massale opslag van privacygevoelige data. Eerder heeft een federale rechter bepaald dat deze bulkverzameling in strijd is met de wet. In het komende debat, dat over de toekomst van de omstreden Patriot Act gaat, zullen voor- en tegenstanders lijnrecht tegenover elkaar komen te staan. Inzet: zijn privacy-schendingen door de overheid legitiem als daarmee vele levens worden gered?

Dat is ook de vraag in Citizenfour. Maar niet voor Snowden. Voor hem is het niet eens een vraag; de mens is vrij en dat betekent ook dat hij vrij is van afluisterpraktijken die zogenaamd voor zijn eigen bestwil worden uitgevoerd. Juist deze ‘onschuldige eerlijkheid’ valt op in gesprekken met Snowden en journalisten tijdens de allereerste onthullingen van de illegale NSA-praktijken. Snowden is een heuse good guy, een held in tijden van morele verwarring en oorlog. En als Citizenfour iets heeft veranderd, dan is dát het misschien: de reële mogelijkheid van rechtvaardigheid en goed fatsoen terwijl alles in de tijdgeest erop duidt dat deze dingen een droombeeld vormen.

Good Kill van Andrew Niccol kan een interessante double bill met Citizenfour vormen. Ethan Hawke speelt de rol van een Amerikaanse dronepiloot die geconfronteerd wordt met de ethische implicaties van zijn werk wanneer onschuldige burgers omkomen in een aanval in Jemen. Na zijn fabuleuze anti-utopische film Gattaca (1997), over genetische manipulatie, heeft Niccol niet echt films met dezelfde impact gemaakt. Gattaca is evenwel onverminderd een bewijs waartoe hij in staat kan zijn. Dat, samen met de actualiteit van het verhaal in Good Kill en de altijd interessante acteur Hawke, maakt deze film de moeite van het bekijken waard.

Citizenfour en Good Kill zijn te zien vanaf 28 mei

TONEEL – Loek Zonneveld

Phaedra’s Love

De verboden liefde van een moeder voor haar stiefzoon zit in de klassieke tragedie Hippolytos van Euripides en in het classicistische treurspel Phèdre van Racine nog boordevol doodsschrik. Die schok is in de nieuwe versie van het verhaal door Sarah Kane (1971-1999), Phaedra’s Love, vervangen door dodelijke verveling bij de stiefzoon, een blowjob door de stiefmoeder en een zelfmoord buiten beeld. Dan start het verhaal feitelijk opnieuw. Voor de stiefzoon begint het dan eigenlijk pas echt te lopen. Zijn stiefmoeder legt de (on)gewenste intimiteit van de zoon uit als een verkrachting, waarna het nonchalante prinsenkind opeens een doel heeft in het leven: hooggeplaatst zedendelinquent met een antivoorbeeldfunctie voor de samenleving. Object van (klein)burgerlijke haat ook.

Medium toneel22 sanne 20peper

Nina Spijkers, die als afstuderend regisseur vorig seizoen verraste met een zeer fysieke versie van Heiner Müllers Kwartet voor twee jongens, maakt van dit relatief onbekende en uitermate geestige Kane-stuk een aanvankelijk wat weeïg kamerspel (met Bien de Moor als dweepzieke en raadselachtige Phaedra – waarom valt ze op dat rattenjoch?) dat overvloeit in een discours over ultieme slechtheid onder het gesternte van een ontspoorde moraal en een vervagend godsbeeld – een mooie confrontatie tussen Sander Plukaard als de vals beschuldigde zoon en Xander van Vledder als een priester. Linde van den Heuvel speelt verrassend nuchter en sterk de commentariërende halfzus Strophe. Volgend jaar gaat Nina Spijkers Schillers Don Carlos doen bij Toneelschuur-producties, die ook deze voorstelling faciliteerde.

Phaedra’s Love, 2 en 3 juni, Toneelschuur Haarlem, in september en oktober kort op tournee

Beeld: (1) Still uit Ulrich Seidl und die Bösen Buben; (2) Vrije Geluiden (J. Czerniak en D. van Gerven); (3) Phaedra’s Love (Sanne Peper)