Hoofdcommentaar: VN

Naar een sterke VN

Dat afgelopen vrijdag de Nobelprijs voor de Vrede werd toegekend aan de Verenigde Naties en hun secretaris-generaal Kofi Annan is een niet mis te verstaan politiek signaal in tijden van oorlog en schuivende internationale verhoudingen. «Door deze eerste Vredesprijs aan de Verenigde Naties als zodanig, wenst het Noorse Nobel Comité in haar honderdste jaar te verklaren dat de enige bespreekbare route naar wereldwijde vrede en samenwerking via de Verenigde Naties loopt», vermeldde het begeleidend schrijven veelbetekenend.

Is die waarschuwing nodig? Volgens de Amerikaanse president Bush bedreigt het terrorisme de wereldvrede. Maar de militaire campagne tegen «het nieuwe Kwaad» wordt gevoerd door de Verenigde Staten alleen, met wat hulp van Groot-Brittannië. De Verenigde Naties zijn door Bush gekend in het voornemen de Taliban militair aan te pakken, alsmede elke andere staat die het in zijn hoofd haalt steun te geven aan terroristen. De VN steunen Bush, maar uit naam van de Veiligheidsraad noch de Algemene Vergadering van de VN wordt een schot gelost. De Veiligheidsraad nam een resolutie aan die alle 189 lidstaten oproept de tegoeden van terroristen en hun helpers te bevriezen. «De VN kunnen een basis bieden voor de brede internationale coalitie die we smeden om het terrorisme te bestrijden», meende Kofi Annan.

De enige werkelijke oorlog die onder VN-vlag werd gevoerd, was die in Korea (1950 – 1953). Toen maakten de VS handig gebruik van de tijdelijke afwezigheid van de Sovjet-Unie uit de Veiligheidsraad (de Chinese zetel was nog in handen van Taiwan) om een oproep te doen aan de landen van de VN troepen te sturen naar Korea. Vijftien landen gingen erop in, en leden zware verliezen. De wereldvrede schoot met het Amerikaanse VN-misbruik niets op. Sinds die tijd heeft Amerika zijn oorlogen op eigen houtje uitgevochten. Met Vietnam en Cambodja hadden de VN niets te maken.

Na de val van de Muur is een opmerkelijk proces op gang gekomen. De VS hebben zich ontwikkeld tot de enige supermacht in de wereld, die aanvankelijk haar invloed wilde doen gelden via de VN. De Golfoorlog werd gevoerd op grond van een VN-resolutie, de bombardementen rond Sarajevo in 1995 stonden al iets verder van de VN-af en werden «op verzoek» uitgevoerd door de Navo. Omtrent Kosovo raakten de Verenigde Naties volledig op de achtergrond. Onder Amerikaanse druk intervenieerde de Navo, op grond van een zeer breed geïnterpreteerde VN-resolutie die niet was ingesteld met als doel militair in te grijpen. Nu voeren de Verenigde Staten geheel op eigen houtje oorlog, een verdedigingsoorlog waar ze juridisch gezien «recht» op hebben. Kofi Annan kijkt van een afstandje minzaam knikkend toe.

Hoe moet het verder met de samenwerking tussen Annans wereldcoalitie en Bush’ supermacht? De oorlog tegen het terrorisme heeft internationaal gezien aardig wat overhoop gehaald. Sommige vanzelfsprekende bondgenootschappen, zoals die tussen de Amerikanen en de Saoedische prinsen, staan onder druk. De wereld is aan het schuiven. Meer dan ooit manifesteren de Amerikanen zich als onverslaanbare supermacht; Blairs Britten voelen zich weer een supermacht; Berlusconi’s Italianen gaan de Amerikaanse rol op de Balkan overnemen; Schröders Duitsland maakt zich op om ook militair weer een rol te gaan spelen, en zelfs Koizumi’s Japan probeert zijn grondwettelijke verbod op het inzetten van (vredes)troepen te omzeilen. De boodschap van het Nobel Comité is dus niet helemaal aan dovemansoren gericht. Wat schuift kan ook botsen.

Maar onder druk van de Amerikaanse behoefte zoveel mogelijk één lijn te trekken jegens de terreur lijken ook oplossingen geforceerd te gaan worden voor oude conflicten: Israël-Palestina, India-Pakistan. Dat biedt kansen. Bush heeft Annan en de zijnen nodig om zijn oorlog tegen de schemer vijand te winnen. Als sneeuw voor de zon verdwenen na de aanslagen van 11 september de bezwaren van het Congres tegen het betalen van de enorme contributieschuld. Veel Congres leden moesten voorheen weinig van de VN hebben wegens de kritiek op de doodstraf en op de Israëlische politiek in de bezette gebieden. Inmiddels hebben Amerikaanse dollars het budget van de Verenigde Naties al weer bijna in evenwicht gebracht. Ook op het gebied van de nation building is Bush 180 graden gedraaid. «We moeten uit onze eerdere bemoeienis met de Afghaanse regio de les trekken dat we niet zomaar moeten vertrekken als we onze militaire missie hebben volbracht.» De bekendmaking van Powell dat ook de Taliban zitting moeten kunnen nemen in een nieuw te vormen Afghaanse regering, toont dat die les is geleerd.

Al eerder werden onderdelen van de Verenigde Naties gelauwerd, maar nooit eerder werd de hele organisatie van de VN bekroond met de Nobelprijs voor de Vrede. Ter ere van haar honderdste verjaardag heeft het Nobel Comité krachtiger dan ooit het signaal gegeven dat de enige weg naar wereldvrede via Kofi Annan en zijn Verenigde Naties loopt.

Een node waarschuwing in tijden van oorlog en schuivende posities.