INTERVIEW MET PAVEL PEPPERSTEIN

Naar het Land van de Geesten

De Russische kunstenaar Pavel Pepperstein reist de wereld rond, maar hij voelt zich nergens thuis: de moderniteit is overal, alles wordt hetzelfde. Hij ontwierp zijn eigen Rusland Stad, opdat het oude Rusland zal blijven bestaan.

PAVEL PEPPERSTEIN (Moskou, 1966) is een van de meest invloedrijke leden van een jonge generatie kunstenaars die na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie naar voren kwam. Hij is een magere lange snuiter, met een wilde haardos, een dromerige blik (in twee bijna geheel zelfstandig opererende ogen) en een krakerige tenor – maar met een overrompelende vriendelijkheid en een doordachte manier van formuleren. Hij arriveerde in Amsterdam per trein, uit Sebastopol. Drie dagen reizen. Omslachtig, zeker als je een veelgevraagd kunstenaar bent, maar vliegtuigen, zegt hij, gaan hem te snel.
In de nadagen van het sovjetrijk bestond er in Moskou een groep conceptuele kunstenaars, goeddeels clandestien opererend, in de beste traditie van de Russische dada en futuristische fantasten als Daniil Charms en Vladimir Tatlin. Die eerste generatie, aangevoerd door Ilya Kabakov, Erik Bulatov en het duo Komar & Melamid, bracht de Russische moderne kunst uit de dictatuur naar de nieuwe tijd. Maar vervolgens overspoelde het vrije verkeer van goederen en cultuur ook de Russische kunstwereld en net als in China ontstond er een even opgefokte als commercieel succesvolle vorm van pop-art, waarin de boegbeelden en symbolen van de Sovjet-Unie in groteske vorm werden gebruikt. De subtiele humor en intelligente analyses van de conceptualisten verwaaiden.

Toen Pepperstein afstudeerde aan de kunstacademie begon hij met Yoeri Leiderman en Sergei Anoefriev een eigen groepje, Inspection Medical Hermeneutics, dat zich nadrukkelijk probeerde af te schermen van die overweldigende invloed. Pepperstein en de zijnen organiseerden hun eigen subcultuur, op zoek naar eigen alternatieven. Dat afschermen voor de boze buitenwereld is een mooie Russische traditie. In tijden van onzekerheid en morele verwarring trok de Rus zich door de eeuwen heen wel vaker terug in de grote wildernis van zijn land, of in zichzelf, of in beide. Rusland is nog altijd bespikkeld met de resten van allermerkwaardigste gemeenschapjes en sekten – naaktlopers, animisten, doopsgezinden, dienstweigeraars, oud-gelovigen, tsaaraanbidders, allen op zoek naar hun eigen, zuivere Jeruzalem.
Ook Peppersteins vader, Viktor Pivovarov, lid van Kabakovs kring van conceptuele kunstenaars, heeft eens zo’n legendarisch land in Siberië bedacht. Hij was illustrator van kinderboeken en hij maakte voor zichzelf een verhaal over een mythisch rijk dat ergens in de Joodse Autonome Regio in Siberië lag. Het land werd bevolkt door mensen en vossen: voor elke fase in het leven van een mens bestond er een specifieke vos, met ieder zijn eigen feestdag. Een nostalgisch en anti-ideologisch sprookje, neergelegd in kinderlijke tekeningen.
Pepperstein bedient zich van vergelijkbare middelen. Hij heeft inmiddels ook zo’n omgeving getekend: Rusland Stad, een ontwerp voor een prachtige metropool waarin gebouwen zweven, denken en dansen. Een zwarte Malevitsj-toren reikt er tot in de hemel. Er zijn gebouwen met pratende hoofden erop, en gebouwen in de vorm van een slapende dronken man. Er is een antenne, waarmee met de overledenen gesproken kan worden. De stad zou de komende millennia moeten verrijzen in het lege gebied tussen Moskou en Sint-Petersburg. Pepperstein stuurde zijn plannen naar Poetin, met een begeleidend schrijven van Ilya Kabakov, maar kreeg geen reactie. Twee van zijn tekeningen zijn nu als grote muurschildering in Amsterdam te zien.
De aanleiding voor het ontwerp van Rusland Stad is de teloorgang van de oude steden Moskou en Sint-Petersburg.
Pepperstein: ‘Wat er met Moskou gebeurt is mijn persoonlijke tragedie. Ik kan elke dag zien dat alles wat goed was in de stad – prachtige plekken, huizen en straten – wordt vernietigd. In plaats daarvan bouwen ze een Derde-Wereldstad, een megapolis, zoals Shanghai of Hongkong. Ik voel dat als ingrijpend geweld, als een mishandeling. Ik reageer er niet alleen emotioneel op, maar ook fysiek. Je wordt er fysiek ziek van, je lichaam reageert, als de ruimte wordt aangevallen. Ik woon in Moskou in een staat van permanente ontsnapping.’
Waar vlucht je dan naartoe?
‘Ik ren weg naar andere plaatsen, waar de moderniteit nog niet is gearriveerd, of nog niet zo sterk. Ik ga vaak naar de Krim, naar de Oekraïne, of zelfs naar Sint-Petersburg – daar is de lucht nog altijd beter dan in Moskou.’
Is Rusland Stad een algemene utopie, of een typisch Russisch idee?
‘Het is typisch voor de Russische cultuur. Er komen tegengestelde wensen in samen. Aan de ene kant is het project heel futuristisch, maar er zit ook iets conservatiefs in. Het omvat de wens oude huizen in oude steden te bewaren, en tegelijkertijd iets te maken wat dapper en stoutmoedig is, voor de toekomst, maar dan op een andere plaats. De beste term is retro-futurisme.’
Een vlucht, terug naar de wereld van de kinderfantasie?
‘Ik denk dat helaas dat niet meer gebeurt, dat terugtrekken. Dat is een probleem. De vraag is, voor mij, hoe je die mogelijkheid van een ontsnapping naar het Land van de Geesten teweeg kunt brengen.’
Naar het Land van de Geesten? Is het een spirituele missie?
‘Ik zie spiritualiteit als de mogelijkheid van een bestaan zonder lichaam. De oriëntatie van de cultuur is tegenwoordig tegenovergesteld, gericht op de mogelijkheid te leven met een lichaam zonder geest. De moderne cultuur wordt beheerst door het diepe verlangen om van de Geest of de Spiritualiteit áf te komen, als iets wat verstorend werkt. Erger nog: de moderne cultuur ziet spiritualiteit als een leugen. Het lichaam is waarheid. Het lichaam kan niet liegen. De essentie van “geest” is een leugen.
Maar mijn idee is dat het lichaam ook liegt. Binnen je lichaam wordt niets gezegd, dat is alleen maar de muziek van vlees en bloed, dat is geen gesprek, geen overweging. Elke uitspraak over het lichaam is alleen maar mogelijk met behulp van de geest, want als je over het lichaam wilt spreken moet je buiten dat lichaam zijn. Het spreken, de woorden zelf, dat is een spirituele zaak, want woorden kunnen wél zonder lichaam bestaan. Ze laten ons die variant van bestaan zien.’
Maar bestaat de geestenwereld dan echt?
‘Jazeker bestaat die. De wereld van de geest is een veld van variatie, het zijn werelden van de geesten, meervoudig in beide termen. Ik denk vaak dat het beter is om er niet over na te denken; het contact is intuïtief, en onderbewust, en zo kan ook iemand die alleen in materiële, pragmatische termen denkt er een heel sterke verbinding mee hebben.’
Deze visie op de wereld heb je ook aan Poetin opgestuurd. In hoeverre is die spirituele wereld een politiek gegeven?
‘Spiritualiteit was in zekere zin altijd al de basis van Russische politiek. Het ideaal van Rusland, ook de Sovjet-Unie, is nooit een pragmatisch idee geweest, of een zelfzuchtig idee. Het was altijd een idee dat vroeg dat je jezelf opofferde voor iemand anders, voor anderen. Wat ze nu doen, proberen een nieuwe Russische identiteit op te bouwen, een sterk Rusland op een pragmatisch, nationalistisch platform, is volgens mij een vergissing. Het gaat uit van zuiver egoïstische redenen voor het bestaan: ‘‘Waartoe zijn wij op aarde? Wij zijn hier alleen om voor ons eigen belang te zorgen. Zoals iedereen.’’ Daardoor wordt alle intrige afgebroken, alle zin ervan wordt vernield. Want als wij precies hetzelfde zijn als alle anderen, en we vechten met die anderen omdat we voor onszelf vechten, zoals zij ook voor zichzelf vechten, dan is dat niet interessant meer, voor wie dan ook. Dan gaat het alleen maar om wie er wint. Dat is misschien goed voor degene die wint, en slecht voor degene die verliest, maar het laat alle anderen koud, want die zien geen verschil tussen de vechters.’
Wat is dan de betekenis van dat verschil?
‘Dat er iets anders tussen zit. De Inspection Medical Hermeneutics werd opgeheven op 11 september 2001. We besloten dat onze groepsactiviteit geen zin meer had, want op dat moment kwam de zogenaamde Tweede Wereld symbolisch aan zijn eind. De aanval op de Twin Towers was symbolisch, dacht ik, vanwege het tweelingprincipe, het dualisme. Het was de wens van de terroristen om deze quasi-schizofrene tweeling te vernietigen en daarmee raakten ze ook de pauze, de ruimte die er tussen zat. Vanaf dat moment verdween de Tweede Wereld, en bestond er alleen nog de Eerste en de Derde.
In werkelijkheid denk ik dat de Tweede Wereld nog bestaat. Het is misschien een hoop, voor onze planeet, dat die wereld nog bestaat. De Tweede Wereld moet logischerwijs tussen de Eerste en de Derde zitten. Het is niet goed als er geen afstand meer zit tussen de Eerste en de Derde. Er moet lucht tussen zitten.’
Betekent dat dat je eigenlijk heimwee hebt naar de goede oude sovjettijd?
‘We kunnen de Sovjet-Unie zien als iets slechts, of iets goeds, maar het was fundamenteel anders, en ik denk dat dat een schat was, een grote schat, die we verloren hebben: een ander te zijn, de mogelijkheid om in een andere wereld te leven, niet in de algemene wereld met alle anderen. Dat is voor ieder van ons misschien wel belangrijker dan de mogelijkheid van contact met anderen, belangrijker dan de mogelijkheid je eigen gedachten en gevoelens te kunnen vertalen voor anderen. En dat geldt ook voor politiek: het is belangrijk een eigen wereld te hebben, met een eigen heel speciale orde daarin, onvertaalbaar, onbegrijpelijk voor anderen, voor de buitenwereld. Dat zijn we kwijtgeraakt, en ik denk dat we moeten proberen dat terug te krijgen.’
Hoe zou je je stad willen verwezenlijken?
‘Helaas behoor ik niet tot de fanatieke kunstenaars die genoeg energie hebben om hun fantasieën te verwezenlijken. Misschien ben ik er niet flink genoeg voor. Ik geef eerder de voorkeur aan het zien van de volgende hallucinatie dan dat ik betrokken wil worden bij de realisering van de vorige.’

Werk van Pavel Pepperstein en andere Russische
kunstenaars is te zien in W139, Warmoesstraat 139, Amsterdam, t/m 5 oktober