NON-FICTIE

Natuurlijke neigingen

Bernard Mandeville
Mensen spreken niet om begrepen te worden (Verzameld werk, deel 2)
Vertaald en toegelicht door Arne C. Jansen
Lemniscaat, 467 blz., € 29,95 (na 1 juni € 34,95)

Een van de redenen dat de Verlichting een slechte naam heeft gekregen, is dat veel auteurs uit die tijd er een nogal onrealistisch mensbeeld op nahielden. Men koesterde ongelimiteerde verwachtingen van de menselijke rede, ging ervan uit dat de mens van nature goed was en dat een zo rationeel mogelijke inrichting van de maatschappij louter deugdzame mensen zou opleveren. Bijgeloof en een gecorrumpeerd politiek bestel hadden de ‘nobele wilde’ misvormd tot een onredelijk en egoïstisch wezen, maar gelukkig was het nog niet te laat en kon op basis van de nieuwste wetenschappelijke inzichten een gelukzalige toekomst worden gecreëerd.

Het moet gezegd dat de echt grote denkers hier wel wat genuanceerder en realistischer over dachten, maar het waren vooral de lieden die de denkbeelden en idealen van de Verlichting populariseerden die verantwoordelijk waren voor deze karikatuur. De man die in het koor van al deze hooggestemde idealisten zorgde voor de hoognodige dissonanten was de in Rotterdam geboren maar in Engeland werkzame arts Bernard Mandeville (1670-1733).

De titel van het vorig jaar verschenen eerste deel van zijn Verzameld werk maakt duidelijk dat hij weinig moest hebben van de hoogdravende pretenties van veel Verlichtingspropagandisten: De wereld gaat aan deugd ten onder. Het waren volgens Mandeville niet de goede bedoelingen van mensen die zorgden voor maatschappelijke vooruitgang, maar juist die eigenschappen die door de kerk altijd waren veroordeeld als zonden: ijdelheid, hebzucht en machtshonger.

Dit tweede deel bestaat uit zes dialogen tussen een man die de denkbeelden van Mandeville verwoordt en iemand die de mond vol heeft van deugdzaamheid en beschaving. De laatste gelooft, in navolging van de invloedrijke Lord Shaftesbury, dat de mens een sociaal wezen is dat van nature geneigd is om beschaafd en geordend samen te leven met andere mensen. Mandevilles alter ego bestrijdt dit, en ziet de mens hooguit als een sociabel wezen dat van nature op zichzelf gericht en dus egoïstisch is. Hierdoor is het spreken van de mens ook niet oprecht, maar bedoeld om de ander te manipuleren en op afstand te houden.

In een in dit deel opgenomen essay wijst de grote liberale econoom en filosoof Friedrich von Hayek erop dat Mandeville misschien niet de ultieme antwoorden heeft ontdekt, maar wel de goede vragen stelde. Volgens Hayek was het dan ook geen toeval dat Mandeville vooral invloed heeft uitgeoefend op meer verstandige en realistische Verlichters als Hume en Montesquieu.