De Groene Live #26: Strijd om de ziel van Amerika. Kijk woensdag om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Film: ‘Styx’

Natuurlijke selectie

Susanne Wolff als Rieke in Styx, regie Wolfgang Fischer © Imagine Filmdistributie

‘Je bent nu deel van een onderzoek.’ Dat zijn de laatste woorden in Styx, een film waarin er nauwelijks gesproken wordt. ‘Je’ is de hoofdpersoon, een arts die in haar eentje een tocht in een zeilboot maakt van Gibraltar naar het eiland Ascension in de Atlantische Oceaan. Alles verloopt voorspoedig, totdat ze op open zee ter hoogte van Mauritanië op een boot vol Afrikaanse vluchtelingen stuit. Aan boord heerst paniek. Een jongen springt overboord. Hij zwemt in de richting van het jacht. Op de radio klinkt de kustwacht: ‘Maak dat je wegkomt. Ze zullen je tot zinken brengen.’ Rieke’s dilemma is duidelijk: de vluchtelingen helpen is haar eerste reactie, maar doet ze dat, dan is ze gedoemd. Haar jacht is veel te klein voor alle drenkelingen – de kustwacht heeft gelijk. Maar wegvaren is ook geen optie. Haar uiteindelijke beslissing maakt haar ‘deel van een onderzoek’.

De Oostenrijkse regisseur Wolfgang Fischer opent de film met beelden van dolende apen in de straten van Gibraltar. In een enkel shot vangt hij het contrast tussen de chaos van de natuur en de georganiseerde, moderne tijd: op de voorgrond een aap knabbelend aan iets, op de achtergrond een passagierstoestel tijdens de landing. Even later blijkt dat de arts, Rieke (Susanne Wolff), geïnteresseerd is in Charles Darwin, vandaar haar tocht naar Ascension, het eiland waar midden negentiende eeuw door toedoen van de natuurkundige als experiment een tropisch bos werd aangelegd. Op zee wordt de poëtische betekenis van de titel snel duidelijk: Styx, rivier van ‘haat en verwerpelijkheid’ (John Milton) die onder- en bovenwereld van elkaar scheidt.

Aanvankelijk is Rieke het toonbeeld van doeltreffendheid. Regisseur Fischer accentueert haar zeemanskunsten. Ze heeft allerlei moderne snufjes aan boord om te navigeren, om het leven op zee gemakkelijk en aangenaam te maken. Haar gespierde lichaam schenkt haar coördinatie, zodat ze soepel op het dek manoeuvreert wanneer het nodig wordt om zeilen te hijsen of neer te halen. De bootvluchtelingen komen onverwacht. Maar zelfs dan twijfelt Rieke er niet aan dat ze dankzij haar maritieme vernuft en door de hulp van de kustwacht, die ze als ‘vanzelfsprekend’ ziet, de crisis het hoofd kan bieden.

Doordat ze haast geen tekst heeft, werkt het fysieke aan het acteerwerk van Wolff heel goed: een wanhopige blik; een frenetieke worsteling met het bijna levenloze lichaam van de Afrikaanse jongen die ze aan boord probeert te halen; twijfelende handen die een radio uitzetten om de kustwacht een rad voor ogen te draaien, opdat die toch een reddingspoging zal ondernemen.

Het sterke aan Styx is dat er geen ‘les’ te distilleren valt uit de moraliteit van de keuzes die Rieke én de kustwacht uiteindelijk maken. De constatering dat Rieke ‘nu deel van een onderzoek’ is, brengt de vraag van Darwin op de voorgrond: hoe organismen in een ecosysteem overleven. Het antwoord zien we in Styx: natuurlijke selectie. En toch blijft de kwestie van menselijkheid hangen. Zijn we anders, kúnnen we anders zijn, een verschil maken? Rieke dacht van wel.


Te zien vanaf 17 januari