Navrant en intiem

Door jonge kunstenaars als Erik van Lieshout blijven wij zicht houden op hoe de wereld aan het veranderen is. Zie zijn After the Riot.

De grote tekening After the Riot van Erik van Lieshout is 150 centimeter hoog. Het meisje in het midden is dus net wat meer dan levensgroot - zoals, lijkt me, de figuren in films, om er op afstand echt uit te zien, vaak ook iets groter zijn. Vanwege zijn brede ruimtelijkheid is het beeld filmisch van karakter. Het meisje staat in een badkamer, met haar rug naar een spiegel waarin we, met losse lijnen geschetst, de lichte glooiing van haar schouder en bovenarm kunnen zien. Zulke optische effecten met spiegels zijn, zoals alle visuele spielerei, natuurlijk door schilders uitgevonden. Het mooist, en tegelijk het perfectst, is de ronde spiegel midden op de achterwand van het bekende huwelijksportret door Jan van Eyck van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw waarin het hele tafereel, nu van achteren gezien, in verkleinde versie nog eens terugkomt. Als beeldend kunstenaar ben je bezig visuele fictie te toveren - of artificial miracles zoals in de zeventiende eeuw een Engelse reiziger in Holland het noemde. De illusie van de spiegel is dan onweerstaanbaar. Maar toen later de fotografie was uitgevonden en daarna de film is al die visuele trucage tot het gewone beeldend repertoire gaan behoren. Van Lieshout is, want geboren in 1968, te midden van bewegende beelden groot geworden - eerder dan tussen boeken en stille schilderijen. Natuurlijk werkt dat door in zijn manier van beelden formuleren. After the Riot is weliswaar een tekening, maar de compositie geeft de indruk van onrustige beweeglijkheid - alsof het om een toevallige foto gaat. De tekenstijl is vluchtig, zelfs wat ongeduldig, net of dat wat er te zien is zich niet stil wil houden. Helemaal rechts staat, in groot profiel, een waarnemer aandachtig te kijken met zijn hand op de wang. Aan het ronde brilletje te zien zou die figuur Erik van Lieshout zelf kunnen zijn. Dat past goed in de autobiografische context van veel van zijn werk. Links in de tekening is hij in ieder geval in beeld: de figuur die aanbelt. Maar als ik blijf kijken zie ik aan hoe de figuur in profiel is getekend dat ze misschien een overgooier draagt, en een bloes met wijde mouwen. Onder haar arm is er misschien de zwelling van een borst. Zijn er, in enkele ijle buigzame lijnen, misschien ook lange haren getekend? Toch een vrouw misschien die daar staat te kijken, en wat onthutst - vandaar dan die hand aan de wang.
Want het meisje in de badkamer, moet ik me voorstellen, is terug van een oproer. In die andere wereld zijn we. Anders is die dan de wereld waarin, als in mooie kunst van vroeger, het nemen van een bad vaak als een idylle wordt voorgesteld of anders als een intieme aangelegenheid. Bijvoorbeeld: in het kleine schilderijtje van Jan Steen, Het toilet, zit een koket gekleed vrouwtje haar kousen uit te trekken. Dat ze die net nog aan had, blijkt uit de striemen boven haar kuiten waar ze te strak zaten. Ze is zich aan het uitkleden. Wetende hoe in de zeventiende eeuw zulke dingen, het in- en uitschuiven van de voet in een strakke kous, werden beleefd, zijn de scrabeuze suggesties van het schilderij duidelijk. Als de ruimte tussen haar benen niet zo vol schaduw was, zou je bijna tot haar geslacht kunnen kijken. Het slapende schoothondje maakt het plaatje ook nog suggestief.
Die wereld en die gezapige beeldwereld zijn voorbij omdat ze, onder meer, zijn verstoord door het rauwe realisme van documentaire cinema. In After the Riot is het meisje nu naakt. Ze heeft, als een sjerp, de kogelriem nog om. Haar huid is merkwaardig gevlekt - wie weet een herinnering aan camouflagekleding. Na de adrenaline van de rellen zoekt ze nu ontspanning. Ze staat te masturberen. Vanonder haar zwarte lokken kijkt ze in een klein rond spiegeltje naar haar vingers. Iemand drukt op de bel. Het lijkt alsof deze tekening geconstrueerd is als een samenvoeging van losse beelden van een bewegende filmcamera. Dat is te zien aan de verschillen in formaat tussen de figuren en aan hun informele verschijning in de ruimte. Die doet denken aan de onderbroken bewegingen in een stilgezet dvd-beeld. In ieder geval is After the Riot een formulering die uit heel andere bronnen is opgeborreld dan inmiddels klassiek aan het worden hedendaagse kunst. De fascinerende, ongeregelde rommeligheid daarvan, navrant en intiem tegelijkertijd, vond ik eerst moeilijk te begrijpen. Maar het moet gebeuren: die onbeschroomde verbeelding van een paar meesterlijke jonge kunstenaars houdt het maken en kijken scherp zodat wij zicht blijven houden op hoe de wereld aan het veranderen is. De oude brutaliteit van het schilderij van Steen is nu ontroerend geworden. In 1994 schilderde Van Lieshout een bleek, mager stuk vrouwentors met twee schrale benen wijd uit elkaar. Daartussen: dikke, paarse schaamlippen in een flinke driehoek van gekruld zwart haar. Dat luidruchtige ding heet ook niet Het toilet maar, zonder flauwekul, gewoon Kut.