ING en de FinCEN Files

‘Nederland importeert corruptie’

Een lek van geheime Amerikaanse documenten toont dat Nederland een spil is in witwaspraktijken van vooral Russische oligarchen. Opnieuw blijkt dat ING dubieus geld niet buiten de deur heeft weten te houden.

Een nieuw lek van ruim 2600 geheime Amerikaanse overheidsdocumenten legt bloot hoe banken wereldwijd op grote schaal geld witwassen voor hun klanten en ongestraft miljoenenbetalingen doen voor criminelen, oligarchen en bedrijven die op sanctielijsten staan. Het lek onthult betalingen aan ’s werelds rijksten en machtigsten: politici en hun familieleden, goudhandelaren, multinationals en terroristen. De documenten zijn afkomstig van het Financial Crimes Enforcement Network (FinCEN), de Amerikaanse financiële autoriteit waar Amerikaanse banken verdachte transacties moeten melden (zie kader). Omdat de Verenigde Staten een spil zijn in het internationale betalingsverkeer, onthullen de documenten dubieuze betalingen van over de hele wereld.

Het lek, de FinCEN Files gedoopt, toont onder meer dat ING Bank tientallen miljoenen betaalde voor een Russisch bedrijf waartegen sancties lopen, miljardenbetalingen deed voor Russische oligarchen en een centrale rol speelde in een van de grootste Russische witwasnetwerken die ooit zijn onthuld. Andere banken werden al gestraft voor hun aandeel in dit netwerk, maar de betrokkenheid van ing komt nu pas aan het licht.

Investico, Trouw en Het Financieele Dagblad onderzochten de documenten en spraken met bankiers, rechercheurs, wetenschappers en medewerkers van bedrijven die verdacht worden van witwassen. Hoe kan het dat ing steeds opnieuw in opspraak raakt? We ontdekten dat de problemen bij ing niet zijn opgelost sinds de bank in 2018 voor 775 miljoen schikte vanwege haar falende anti-witwasbeleid. Hoewel ing de laatste jaren meer investeerde om witwassen tegen te gaan, heeft de bank nog altijd enorme blinde vlekken en zijn er hele terreinen waar ze nauwelijks controle uitoefent, blijkt uit gesprekken die we voerden met (oud-)medewerkers. Vooral bij de buitenlandse kantoren is de boel nog lang niet op orde en het lukt de bank niet om daar greep op te krijgen. In Polen, waar ing ruim vier miljoen klanten heeft, waren anti-witwascontroles lange tijd vrijwel afwezig en zijn ze nu nog altijd zeer gebrekkig. Criminelen maken daar gretig gebruik van.

De gelekte documenten zijn geen dwarsdoorsnede van de ruim twee miljoen meldingen die FinCEN jaarlijks ontvangt. Een deel van de stukken die wij in handen kregen is eerder opgevraagd door het team van speciaal aanklager Robert Mueller dat onderzoek deed naar de Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen van 2016. We zien dus relatief veel Russische transacties. Hoewel de documenten geen bewijs bevatten van verkiezingsbeïnvloeding, leggen ze wel de enorme omvang van Russische geldstromen door het westerse banksysteem bloot.

Dat miljarden aan dubieus Russisch geld West-Europa instromen, is niet zonder risico. De afgelopen jaren is gebleken dat Rusland in heel Europa extreme politieke partijen financiert en met het verspreiden van nepnieuws verkiezingen en referenda probeert te beïnvloeden. Lang werd gehoopt dat economische verwevenheid tussen West-Europa en Rusland de twee dichter bij elkaar zou brengen, maar sinds de annexatie van de Krim blijkt steeds vaker hoe West-Europa zich hierop heeft verkeken. Dit lek toont eens te meer dat de strategie van toenadering door wederzijdse economische afhankelijkheid aan grondige herziening toe is.

Luister naar De Groene

In De Groene Amsterdammer Podcast interviewt Kees van den Bosch Anouk Kootstra en Karlijn Kuijpers over hun onderzoek naar de gelekte documenten en hun samenwerking met andere media. Onze podcast is elke vrijdag gratis beschikbaar via groene.nl/podcasts en via de andere bekende podcastkanalen.

Hij komt uit Rusland, is eigenaar van een voetbalclub in Londen, bezit huizen in onder meer Israël, Frankrijk en New York, maar met Nederland heeft hij voor zover bekend niets. Des te opmerkelijker is het dat Roman Abramovitsj, een van ’s werelds rijkste oligarchen uit president Poetins inner circle, klant is bij ing in Amsterdam. De oligarch had tot ten minste 2017 zeker tien bankrekeningen bij ing, voor hemzelf en een deel van zijn brievenbusfirma’s. Hij gebruikte de rekeningen voor transacties die volgens het anti-witwasteam van Deutsche Bank verdacht zijn.

Vanaf maart 2016 stuurde Abramovitsj in elf maanden tijd ruim 1,3 miljard dollar – een vijfde van zijn toenmalige geschatte vermogen – van zijn bedrijf in Cyprus via ing met heen-en-weerbetalingen naar de Britse Maagdeneilanden. Volgens Deutsche Bank, die de transacties verdacht vond en meerdere meldingen deed bij de Amerikaanse inlichtingendienst, gaat het om round-tripping. Daarbij flitst geld vaak op dezelfde dag door verschillende bedrijven, banken en landen. Het is een bekende techniek om opsporingsinstanties op een dwaalspoor te zetten en de herkomst van geld te verbergen.

Hoewel Abramovitsj als het ‘vriendelijke gezicht’ van Poetin wordt gezien en als eigenaar van voetbalclub Chelsea hoog aanzien kreeg in Engeland, wordt hij ook in verband gebracht met minder fraaie zaken. In 2016 vroeg hij in navolging van vele rijke landgenoten een Zwitserse verblijfsvergunning aan. Maar Zwitserland weigerde: vanwege ‘verdenkingen van witwassen’ en ‘banden met criminele organisaties’ zou Abramovitsj mogelijk een ‘gevaar voor de nationale veiligheid’ zijn, meldde de Zwitserse krant Tages-Anzeiger op basis van onderzoek dat de federale politie naar Abramovitsj deed. Abramovitsj ontkent de beschuldigingen ten stelligste.

Amerikaanse banken maakten zeker tien keer melding van verdachte transacties van Abramovitsj. Maar ing zei de transacties die via Amsterdam liepen niet verdacht te vinden, terwijl de bank wel degelijk op de hoogte was van het feit dat het heen-en-weer-betalingen waren, blijkt uit de gelekte stukken: ‘De inkomende transactie wordt doorgestuurd naar verschillende bedrijven binnen de groep van de eigenaar, en komt uiteindelijk weer terug bij het bedrijf waar het vandaan kwam.’ Enkele maanden later deed Deutsche Bank opnieuw een melding, omdat de verdachte betalingen via ing bleven doorgaan.

Volgens een woordvoerder van Abramovitsj zijn de transacties onderdeel van een interne herstructurering van diens bedrijven en zijn ze onderworpen aan uitgebreide controles. ‘De financiële zaken van Mr. Abramovitsj voldoen volledig aan de internationale belastingwetten en -regels’, aldus de woordvoerder, ‘iets anders suggereren is onterecht.’ Om wat voor herstructurering het gaat wordt uit het antwoord niet duidelijk. ing zegt niet te willen reageren op individuele klanten en transacties.

Internationale experts op het gebied van witwassen hebben niettemin veel vragen over Abramovitsj’ betalingen via ing. ‘Dit is precies het soort structuur dat gebruikt wordt voor illegale transacties’, zegt Louise Shelley, als professor aan George Mason University in Virginia gespecialiseerd in illegale geldstromen. De betalingen gingen van ing naar de Letse bank Rigensis, om op dezelfde dag weer terug te komen bij ing. Dat is verdacht, zegt ze. ‘Letland fungeert al twee decennia als de toegangspoort naar Europa voor zwart geld uit Rusland.’

Anti-witwasexpert Graham Barrow benadrukt dat zulke transacties geld kosten. ‘Waarom zou een rationele zakenman zijn geld op deze manier rondsturen? Daar zijn geen voor de hand liggende goede verklaringen voor. Wel veel slechte.’ Barrow bekeek ook de reactie van Abramovitsj, maar die nam zijn wantrouwen niet weg. ‘Het is nog steeds niet duidelijk waarom Abramovitsj de betalingen met meerdere tussenstappen doet. Er is geen duidelijke economische reden voor. Dit soort “gestapelde” betalingen wordt gebruikt door witwassers. Of dat hier het geval is valt zo niet te zeggen. Dat is aan de autoriteiten om te onderzoeken.’

Volgens Tony van der Togt, oud-consul generaal in Sint-Petersburg en nu Rusland-expert bij Clingendael, Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen, moeten banken er rekening mee houden dat oligarchen als Roman Abramovitsj functioneren als een verlengstuk van de Russische staat. ‘Het is heel goed mogelijk dat Poetin in het Westen invloed uitoefent via oligarchen. De Russische staat laat oligarchen opdraaien voor betalingen en koopt zo invloed in het buitenland. Daar moet je als bank op beducht zijn.’ Volgens Reuters-journalist Catherine Belton, die eerder dit jaar het boek Putin’s People publiceerde, heeft het Kremlin ook zeggenschap over hoe Abramovitsj zijn miljarden besteedt. Abramovitsj’ aankoop van voetbalclub Chelsea was volgens Belton een directe opdracht van Poetin, een ‘pr-coup’ van het Kremlin om op gecalculeerde wijze invloed en een goed imago te kopen in het Verenigd Koninkrijk.

Het is onduidelijk waarom Abramovitsj al sinds 2005 bij ing in Amsterdam bankiert. Er is voor zover bekend niets wat de Rus aan Nederland bindt. Zowel Abramovitsj als ing gaat niet in op vragen hierover. Maar voor de bank hoeft het motief geen raadsel te zijn: aan het rondpompen van anderhalf miljard dollar van één klant in één jaar tijd kan fors worden verdiend. ‘Hoeveel zou ing verdienen aan Mr. Abramovitsj?’ Barrow stelt en beantwoordt de vraag zelf: ‘Waarschijnlijk een heleboel.’

Het onderzoek

Meer dan vierhonderd journalisten uit 88 landen onderzochten gezamenlijk een jaar lang een lek van ruim 2600 geheime documenten afkomstig van de Amerikaanse financiële autoriteit FinCEN. Een belangrijk onderdeel vormen 2120 suspicious activity reports, documenten van meestal zo’n vijf tot vijftien pagina’s lang die Amerikaanse banken opsturen naar FinCEN om melding te maken van verdachte transacties. De meldingen waar we inzage in hebben zijn gedaan in de periode van 2008 tot 2017, de meeste meldingen dateren van 2014 en recenter.

‘Het is heel goed mogelijk dat Poetin in het Westen invloed uitoefent via oligarchen. De Russische staat laat oliga­rchen opdraaien voor betalingen en koopt zo invloed in het buitenland’

Internationale transacties gaan meestal in dollars, maar omdat veel banken die niet direct aan elkaar kunnen overmaken, hebben ze een Amerikaanse correspondent bank nodig die als schakelpunt fungeert. Daarom zien Amerikaanse banken veel internationaal betalingsverkeer voorbijkomen.

De gelekte documenten laten betalingen zien met een waarde van $ 2,099,584,477,415.49, dus ruim twee biljoen dollar, het dubbele van de gehele Nederlandse economie. Alsnog is dat maar een fractie van al het foute geld dat wereldwijd door banken stroomt. De 2600 documenten die we in handen kregen, vormen slechts 0,02 procent van de twaalf miljoen meldingen van verdachte transacties die Amerikaanse banken tussen 2011 en 2017 in totaal deden.

In Nederland zijn de FinCEN Files onderzocht door een team van platform voor onderzoeksjournalistiek Investico (Anouk Kootstra en Karlijn Kuijpers), dagblad Trouw (Jan Kleinnijenhuis en Dirk Waterval) en Het Financieele Dagblad (Gaby de Groot en Johan Leupen). Voor dit onderzoek werkten we samen met Michal Kokot, Hubert Orzechowski en Bartosz Chyz van de Poolse Gazeta Wyborcza. Andere partners zijn onder meer de BBC, Süddeutsche Zeitung en Le Monde. Net als in eerdere lekken is Nederland een van de landen die het vaakst voorkomen in de data. Alle documenten waar Nederlandse banken of bedrijven in voorkomen hebben we onderzocht. Steeds weer dook ING op. Andere Nederlandse banken doen ook verdachte betalingen, maar komen veel minder in de gelekte data voor.

Kijk op platform-investico.nl voor de volledige reactie van Abramovitsj, bewijsstukken, een geannoteerde versie van dit verhaal en meer artikelen over het project.

Oligarchen en criminelen konden bij ing jarenlang relatief ongestoord hun gang gaan, bleek in 2018 toen de bank voor 775 miljoen euro schikte met het Nederlands Openbaar Ministerie. Bedrijven en zelfs ‘politically exposed persons’ als Abramovitsj konden een rekening openen zonder dat de bank enig onderzoek deed. Computersystemen om verdachte betalingen op te sporen werkten niet goed, en het type betalingen van Abramovitsj – waarbij geld heen en weer flitst tussen meerdere rekeningen – werd jarenlang niet opgemerkt door ing. Bovendien was er veel te weinig personeel om alerts van verdachte betalingen te onderzoeken. ‘Draai aan parameters om de (over)vloed aan alerts af te toppen en zo de werkdruk te beperken’, stond in een intern advies van ing waar het OM in het schikkingsdocument uit citeert. Dat gebeurde: het maximaal aantal meldingen werd op drie per dag gezet. ‘We hebben jarenlang alleen het topje van de ijsberg gemonitord’, schreef de bank in een eigen notitie.

Het management van de bank vond het tegengaan van witwassen simpelweg niet belangrijk, concludeerde het OM. Winst ging altijd voor. ‘We hebben hier een bank te runnen’, zei het topmanagement tegen een van de fiod-rechercheurs. ing wist dat ze de wet keer op keer overtrad, maar loste de problemen niet op. En onlogisch was dat niet: tot 2018 werden banken in Nederland nauwelijks gestraft voor het niet naleven van anti-witwaswetten. Een dwingend advies van De Nederlandsche Bank, een boete van een half miljoen; voor een bank met miljardenwinsten was het allemaal klein bier.

Uit gesprekken van Investico en Het Financieele Dagblad met huidige en voormalige medewerkers blijkt dat er sinds drie jaar veel is veranderd. De bank nam honderden nieuwe medewerkers aan voor betere anti-witwascontroles, tuigde nieuwe afdelingen op en verbeterde de procedures. Er kwamen zelfs zoveel mensen bij dat er heel nieuwe kantoren in gebruik moesten worden genomen. Recruiters zoeken zich nog altijd suf om nog meer geschikte krachten te vinden.

Voor dit onderzoek spraken we een medewerker die in 2017 na zijn studie begon bij zo’n pas opgerichte afdeling die onderzoek moest doen naar nieuwe klanten. Tot dat moment mochten bankmedewerkers altijd zelf bepalen of ze een klant accepteerden. Die keuze was makkelijk: winst stond voorop en de anti-witwasregels waren een formaliteit. Vink, vink, vink, en klaar. ‘In het begin botsten we heel erg met het commerciële belang’, zegt deze medewerker. ‘Voor klantmanagers was onze rol nieuw. Wij waren jonge, onervaren mensen, die hen ineens lastigvielen met moeilijke vragen. Dat liep soms uit op regelrechte ruzie.’

Sindsdien kunnen niet meer alle klanten zomaar bij ing terecht. De bankrekeningen van Abramovitsj lijken inmiddels niet meer actief. Waarom, en wanneer dat is gebeurd, is onduidelijk. ing gaat niet in op vragen daarover. Maar hoewel ing veel investeert om witwassen tegen te gaan, loopt de bank nog altijd constant achter de feiten aan, zeggen meerdere medewerkers. Het onderzoeken van klanten in het midden- en kleinbedrijf is eigenlijk onbegonnen werk, zegt een van hen. En het lukt nog altijd niet om een goed computersysteem te bouwen om verdachte transacties te onderzoeken. ‘Daarom krijgen we enorme bergen transacties, die allemaal met de hand bekeken moeten worden.’ En dan zijn er nog de buitenlandse ing-kantoren, waar de controle op malafide klanten en dubieuze transacties nog helemaal in de kinderschoenen staat.

‘Twee miljard? Per jaar? Hierboven?’ De eigenaar van boksschool Team Suboxer in Nieuwegein is er even stil van. Hij herpakt zich snel: ‘Nou, ik hoop dat ze dan ook een beetje hiernaartoe sluizen!’ Maar zijn verbazing is niet vreemd. Het pand, dat hij deelt met een karateschool en een tattooshop, ziet er niet uit als dat van een effectenhandelaar. Afgebladderde verf, vale bordeauxrode lamellen, een half uitstaand zonnescherm. Bij de voordeur hangt een bordje: ‘Schildershoven Finance’. Door de ruiten zien we een kleine hal, die op een paar verdorde planten, twee fietsen en wat spinnenwebben na leeg is. Niemand doet de deur open, het telefoonnummer geeft geen gehoor.

Een andere effectenhandelaar, Tristane, is net zo mysterieus. De website oogt op het eerste gezicht betrouwbaar, maar wie verder kijkt ziet al gauw dat er iets niet klopt. Tristane stond lange tijd ingeschreven op een woonadres in Amsterdam IJburg en werd aangestuurd door een vrouw die in het dagelijks leven weddingplanner is. Verder heeft het bedrijf geen medewerkers. Het is allemaal nogal ongebruikelijk voor bedrijven waar volgens de jaarverslagen miljarden doorheen gaan. Wat het nog vreemder maakt, is dat de twee bedrijven niet in Nederland bankieren, maar bij het filiaal van ing in de Poolse industriestad Katowice.

Uit een geheim document van de Amerikaanse autoriteit FinCEN blijkt dat Schildershoven en Tristane ook helemaal geen normale effectenhandelaren zijn, maar centrale spelers in het Moscow mirror network. Mirror trading, of spiegelhandel, is een van de meest geavanceerde manieren om Russisch geld van dubieuze oorsprong het land uit te krijgen. Een bedrijf uit het netwerk koopt aandelen of obligaties in roebels en verkoopt diezelfde papieren direct daarna voor dollars of euro’s. De transacties lopen via verschillende bedrijven uit het netwerk, langs meerdere banken en landen. Zo blijven de betalingen buiten het zicht van belastingautoriteiten en anti-witwascontroleurs. In één klap kan zwart geld worden witgewassen én omgezet in westerse valuta.

Spiegelhandel is niet per se illegaal, maar volgens de New Yorkse financiële toezichthouder zijn er zeer sterke aanwijzingen dat het bij het Moskouse netwerk waar Schildershoven en Tristane deel van uitmaken om criminele transacties gaat, omdat de betalingen geen legitiem economisch doel dienen. ‘De manier waarop de transacties zijn uitgevoerd, in combinatie met de schaal en het volume, is een zeer sterke aanwijzing dat het hier om financiële criminaliteit gaat’, stellen ook de Britse autoriteiten.

Het netwerk gebruikte verschillende banken: via Deutsche Bank in Moskou en Londen werd zeker tien miljard aan Russisch geld met spiegelhandel het Westen in gesmokkeld. De bank had geen idee waar de miljarden roebels die ze voor het netwerk verhandelde vandaan kwamen en miste herhaaldelijk signalen dat er iets mis was. ‘Hebzucht en corruptie motiveerden de Moskouse handelaren van Deutsche Bank’, concludeerde de New Yorkse financiële toezichthouder. De problemen in Moskou kwamen de bank duur te staan: nadat de fraude aan het licht kwam ontving de Duitse bank een boete van ruim zeshonderd miljoen dollar wegens het faciliteren van spiegelhandel.

Een ander deel van de spiegelhandel liep via het Estse filiaal van Danske Bank. Wie de opeenvolgende leaks en onthullingen over witwasaffaires heeft gevolgd weet dat die bank al jaren onder vuur ligt wegens haar betrokkenheid bij verschillende Russische witwasschandalen. In één jaar tijd deed Danske Bank in Estland zeker 8,5 miljard euro aan betalingen voor spiegelhandelbedrijven.

Ook bij Danske woog winst zwaarder dan het voorkomen van witwassen. Uit een interne memo uit 2013 blijkt dat de bank een ‘oplossing’ had bedacht voor Russische klanten die geld naar het Westen wilden krijgen. De oplossing was ‘zeer winstgevend’, maar ‘we weten niet precies wie de uiteindelijke klanten zijn’, en daardoor ‘is er een potentieel reputatierisico als er wordt gedacht dat wij kapitaalvlucht uit Rusland faciliteren’, schreef de bank. In een conceptversie van de memo staat zelfs dat ‘deze oplossing mogelijk kan worden gebruikt voor witwassen’. Inmiddels is het Estse filiaal van Danske Bank op last van de autoriteiten gesloten.

Voor witwassers moet een bank twee eigenschappen hebben: een respectabele naam en lakse controles. Criminelen zoeken hun heil bij vestigingen waar het hoofdkantoor slecht zicht op heeft

ING Bank kan zich nu in het rijtje van Deutsche en Danske voegen. Uit de gelekte documenten blijkt dat Schildershoven en Tristane via ING Polen zeker honderden miljoenen betaalden aan bedrijven die volgens de Amerikaanse autoriteiten tot het criminele Moskouse netwerk behoren. Uit onze analyse van jaarverslagen en gesprekken met betrokkenen weten we zelfs dat ing zeker voor miljarden aan transacties voor de twee bedrijven deed, al is niet duidelijk of al die betalingen verdacht zijn.

Al in 2014 deden Amerikaanse banken zeker vier meldingen bij FinCEN over verdachte transacties van Schildershoven. ‘De oorsprong van het geld dat Schildershoven betaalt en ontvangt is onduidelijk. Gezien de hoge bedragen, de hoog-risicolanden en het gebruik van brievenbusadressen vinden we alle transacties van Schildershoven verdacht’, schrijft JPMorgan Chase aan de inlichtingendienst. Een jaar later kwamen de eerste mediaberichten naar buiten over het criminele netwerk. Deutsche en Danske Bank waren toen al bezig met interne onderzoeken naar hun rol bij de spiegelhandel, en wezen bedrijven uit het netwerk de deur.

Bij ing bleef de deur open. Schildershoven kon tot 2018 bij ing blijven, zegt de eigenaar van het bedrijf. Inmiddels is die bankrekening opgeheven, maar Tristane kon ook daarna nog steeds bij ing terecht. Sterker: de bankrekening van Tristane was vorige maand nog steeds actief. In de laatste vijf jaar verhandelde Tristane nog voor bijna tien miljard euro, blijkt uit jaarverslagen. ‘Elke bank moet bij aanvang al heel serieus onderzoek doen naar dit soort klanten’, zegt anti-witwasexpert Graham Barrow. ‘Als je niet kunt achterhalen waar het geld vandaan komt, moet je de klant niet accepteren. En nadat de schandalen bij Deutsche en Danske naar buiten kwamen, verwacht je zeker dat elke bank haar klantenbestand checkt’, stelt hij. ‘Ik zou zeggen: hier wil je als bank niets mee te maken hebben.’

Toch kijken banken nog altijd nauwelijks om naar het soort effectentransacties dat Schildershoven en Tristane doen, vertellen meerdere bronnen. ‘Het is een enorme blinde vlek’, zegt Barrow. ‘Controles zijn bijna onbestaand’, zegt ook een ervaren anti-witwasexpert die tot vorig jaar bij ing werkte en anoniem wil blijven. ‘Niemand kijkt ernaar.’

Zelfs voor toezichthouders is het een blinde vlek, blijkt wanneer we om wederhoor vragen. De Autoriteit Financiële Markten zegt desgevraagd dat het toezicht op effectentransacties door banken bij De Nederlandsche Bank ligt. De Nederlandsche Bank zegt precies het tegenovergestelde en wijst naar de Autoriteit Financiële Markten.

ing en Tristane gaan niet in op vragen over de zaak en de bestuurder en aandeelhouder van Schildershoven schrijven in een reactie dat het bedrijf sinds twee jaar nieuwe eigenaren heeft en dat ze om die reden niet kunnen reageren op de beschuldigingen uit het verleden. De oud-ceo van Schildershoven reageert niet op vragen.

Wie achter het spiegelnetwerk zitten, is nog altijd onduidelijk. Sterke vermoedens zijn er wel. Reuters-journalist Catherine Belton schrijft in Putin’s People dat het netwerk nauwe banden onderhoudt met de Russische geheime dienst. Ook persbureau Bloomberg, dat de betrokkenheid van Deutsche Bank in 2015 voor het voetlicht bracht, wijst naar Poetins inner circle, de steenrijke Russische elite. Onder hen Igor Poetin, de neef van de Russische president, en de broers Arkadi en Boris Rotenberg, twee Russische oligarchen die op de Amerikaanse sanctielijst staan.

Dit soort rijke Russen verkrijgen hun geld weliswaar in Rusland, maar willen het zo snel mogelijk het land uit hebben, ze willen het veilig verbergen op een anonieme bankrekening in een belastingparadijs, buiten het bereik van politie en justitie en goed beschermd tegen een eventuele toekomstige machthebber die de miljoenen wil terugvorderen. Maar de kans dat de roebels illegaal zijn verdiend is zo groot dat westerse banken huiverig zijn geworden om roebels te accepteren. Via spiegelhandel kunnen de verdachte roebels wél worden omgezet in harde dollars op een westerse bankrekening. Pas dan kan het geld vrijelijk besteed worden en stelt niemand meer moeilijke vragen.

Investico sprak vorige maand met Pavel Dushin, een Rus die tussen 2012 en 2014 directeur en partner was bij Schildershoven. Nietsvermoedend en goedgeluimd beantwoordde hij onze vragen. Hij legde uit dat Schildershoven voornamelijk voor Russische, Kazachse en Azerbeidzjaanse banken en hun klanten werkte. Welke banken wilde hij niet zeggen. Waar het geld vandaan kwam en wie die klanten waren, was hem onbekend. ‘We hoefden dat ook niet te weten’, zei Dushin, ‘want we werkten zonder vergunning.’ Als Igor Poetin of de Rotenbergs hun roebels via Schildershoven zouden willen omzetten in euro’s of ponden, dan zou Schildershoven dat niet eens weten.

De Autoriteit Financiële Markten zegt desgevraagd dat het onduidelijk is of bedrijven zoals Schildershoven een vergunning nodig hebben. Op de vraag of dit soort bedrijven onderzoek moeten doen naar de oorsprong van het geld, gaat de toezichthouder niet in.

Pavel Dushin werd nadat hij vertrok bij Schildershoven ceo bij Baltic Credit Trading Group, een ander bedrijf dat volgens FinCEN een sleutelrol speelt in het mirror trading netwerk. Als we Dushin vertellen dat Amerikaanse autoriteiten zowel Schildershoven als Baltic Credit verdenken, slaat zijn humeur om. ‘Wat je me vertelt komt als een enorme verrassing. Ik weet niets van deze relaties, ik word hier behoorlijk ongelukkig van.’

Voor witwassers moet een bank twee eigenschappen hebben: een goede naam en lakse controles. Een respectabele naam is essentieel om het geld een geloofwaardig tintje te geven: als het van een grote bank als ing of Deutsche Bank komt, denken andere banken sneller dat het wel goed zit. En lakse controles zijn essentieel om het geld überhaupt geaccepteerd te krijgen.

Die combinatie is te vinden bij de buitenlandse kantoren van West-Europese grootbanken. De spiegelhandel bij Deutsche Bank liep via het kantoor in Moskou, die bij Danske Bank via een bijkantoor in Estland. Schildershoven en Tristane kozen de Poolse vestiging van ing. Het zijn deze buitenlandse vestigingen, waar het hoofdkantoor slecht zicht op heeft, waar criminelen hun heil zoeken.

En dat is een groot risico voor banken, weten we uit eerdere affaires. Eind vorig jaar moest ing nog schikken met Italiaanse autoriteiten omdat het kantoor in Milaan te weinig deed om witwassen tegen te gaan. Rabobank betaalde in 2018 een boete van 369 miljoen dollar omdat haar kantoren in Californië zwart geld van een Mexicaans drugskartel hadden geaccepteerd. Deutsche Bank moest boeten voor problemen bij haar buitenlandse kantoren in Moskou, op de Britse Maagdeneilanden en in de Verenigde Staten. En het schandaal bij Danske Bank in Estland was zelfs zo groot dat de Deense bank de helft van haar beurswaarde verloor en zeker tien oud-medewerkers worden vervolgd. Het Estse bijkantoor had dan ook jaren zijn gang kunnen gaan, omdat het hoofdkantoor niet omkeek naar wat er in Estland gebeurde.

ing heeft een vergelijkbaar probleem. Ook al zijn ze bij ING Nederland alerter geworden op criminele klanten en verdachte transacties, de dochterfilialen in ruim veertig andere landen blijven een blinde vlek, zeggen meerdere bronnen. Om te voorkomen dat buitenlandse kantoren risicovolle betalingen doen waar het hoofdkantoor geen weet van heeft, beloofde ing in 2017 aan De Nederlandsche Bank een computersysteem te ontwerpen waarmee de bank verdachte transacties in alle landen kan opsporen. In het voorjaar van 2019 moesten de eerste paar landen op dat systeem zijn aangesloten. Dat is mislukt: op het moment van de deadline gebruikte geen enkel ander land het systeem. Eind dit jaar moeten alle veertig landen met hetzelfde programma werken. Een betrokkene vertelt dat naast Nederland pas slechts enkele landen zijn aangesloten. De redenen waarom het niet lukt zijn legio: de bank werkt met tientallen oude computersystemen, in elk land gelden andere regels waardoor data moeilijk samen zijn te voegen, en sommige kantoren weigeren simpelweg te investeren of informatie te delen met het hoofdkantoor.

‘Dat Russische geld is een strategisch risico voor het hele Westen, het ondermijnt ook Europese waarden van democratie en rechtsstaat. Het geld corrumpeert de Europese Unie’

Terwijl Polen door verschillende experts wordt getypeerd als een hoog-risicoland voor witwassen, krijgt het hoofdkantoor van ing maar moeilijk hoogte van wat er in het Poolse filiaal gebeurt. De bronnen die dat tegenover ons bevestigen, doen dat op voorwaarde van anonimiteit. ‘Je krijgt er maar geen grip op, we kregen gewoon niet de informatie die we nodig hadden’, zegt een ervaren anti-witwasmedewerker die tot vorig jaar bij de bank werkte. In Polen moest een nieuw systeem worden opgezet om verdachte betalingen op te sporen, maar de Poolse directie blokkeerde de boel. ‘Niets anders dan hakken in het zand’, zegt hij. ‘Polen begint een vloek te worden voor ing.’ Een voormalig bestuurslid dat veel met de Poolse directie samenwerkte bevestigt dat het moeilijk is om Polen in het gareel te krijgen. ‘Hun topman is een nogal dwarse figuur. Hij heeft een heel sterke mening en drukt dingen door. Anti-witwasmaatregelen zijn aan hem lastig te verkopen: de kosten zijn astronomisch en voor klanten heeft het geen enkel voordeel.’

Toch is het maar de vraag of de kosten het werkelijke probleem zijn. Vorig jaar maakte ing in Polen ruim een half miljard euro winst. Van de ruim veertig landen met ing-vestigingen waren alleen Nederland, België en Duitsland winstgevender. ‘Kleine banken kunnen misschien het excuus gebruiken dat ze de kosten niet kunnen opbrengen, maar ing zeker niet’, zegt anti-witwasexpert Graham Barrow. Toch ziet ook hij wel in dat de investeringen voor banken onaantrekkelijk zijn. ‘Je moet tientallen miljoenen spenderen om mínder winst te maken dan je eerder deed.’

ING Nederland zegt in een reactie dat ING Polen al jaren anti-witwassystemen heeft die voldoen aan de eisen van ING Groep en de betrokken toezichthouders. Sinds 2017 is de bank bezig ‘een wereldwijde aanpak voor transactiemonitoring te ontwikkelen’. Hoe vergevorderd dat plan is, wil de bank niet zeggen, maar ING Polen bevestigt dat het nog niet volledig is aangesloten op het ing-brede systeem. ING Nederland en ING Polen ontkennen dat ze slechte relaties hebben. Polen wisselt informatie uit met het hoofdkantoor op basis van de Poolse privacywet, en het hoofdkantoor heeft daar begrip voor, stelt het Poolse management.

Anonieme directeuren van ING Polen geven in een gesprek met de Poolse Gazeta Wyborcza wel toe dat het hoofdkantoor zich in hun ogen sinds de schikking overdreven streng aan de regels houdt.

De grote rol van Nederland in witwasschandalen is geen toeval, maar een ongelukkig neveneffect van bewust fiscaal beleid. Nederland investeerde jarenlang in aantrekkelijke belastingwetten, een goed vestigingsklimaat en een grote financiële sector. Hierdoor flitsen er nu jaarlijks biljoenen van over de hele wereld door onze banken en werkt Nederland als een magneet voor Russisch kapitaal. Maar regelgeving en toezicht hielden geen pas. De grootste verantwoordelijkheid voor het opsporen van witwassers werd neergelegd bij banken, zij moeten als ‘poortwachters’ crimineel geld uit ons financiële systeem weren. Maar schandaal na schandaal toont dat banken die verantwoordelijkheid helemaal niet aankunnen.

Nederland heeft de nieuwste Europese anti-witwasrichtlijnen nog altijd niet volledig ingevoerd en toezichthouders, zoals de Financial Intelligence Unit (fiu), de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (fiod) en de afm komen niet toe aan de vele witwaszaken die bij hen binnenkomen. Van alle meldingen van ongebruikelijke transacties die de fiu, de Nederlandse zusterorganisatie van FinCEN, vorig jaar van banken ontving, is ruim tachtig procent nog niet eens bekeken. De fiu doet wel enkele geautomatiseerde controles op alle meldingen, maar die werken niet naar behoren, zegt fiu-hoofd Hennie Verbeek-Kusters. ‘We vinden dat onze IT naar een hoger niveau moet om ons werk beter te kunnen doen.’ En zo verdwenen bij de fiu de afgelopen drie jaar zo’n negen op de tien meldingen vrijwel ongezien in een la.

Het is 18 oktober 2006 en Chelsea wint in de Champions League met 1-0 van Barcelona. De spelers stappen onder luid gejuich het veld af. ‘ Kalinka’ , het welbekende Russische volksliedje, schalt uit de stadionspeakers. Duizenden supporters deinen mee op de melodie die steeds sneller gaat. ‘Kalinka, kalinka, kalinka, moya.’ Sinds Roman Abramovitsj de club in 2003 overnam werd in het stadion Russisch gezongen en was het optimisme terug: Chelsea – toen ook wel ‘Chelski’ genoemd – werd in 2004 voor het eerst in vijf decennia weer eens landskampioen en het seizoen daarna nóg eens. Het geluk kon niet op.

Maar inmiddels hangt de vlag er heel anders bij. Lange tijd kraaide er geen haan naar de oorsprong van Abramovitsj’ vermogen en zijn warme banden met Poetin, en overheerste de blijdschap dat hij de club er weer bovenop bracht. Maar na de vergiftiging van de Russische dubbelspion Sergei Skripal in Salisbury in maart 2018 liepen de spanningen tussen het Verenigd Koninkrijk en Rusland op. Toen Abramovitsj enkele weken later zijn Britse ‘investeerdersvisum’ – een verblijfsvergunning waar toen nog zo’n zevenhonderd rijke Russen gebruik van maakten – wilde verlengen, waren er problemen, meldde The Guardian in 2018. Sinds het land in 2015 de visumregels aanscherpte kan een visum worden geweigerd als ambtenaren denken dat de aanvrager zijn geld illegaal heeft verdiend. Volgens het Britse dagblad was zijn visum toen niet verlengd, en had Abramovitsj zijn eigen club lange tijd nauwelijks live zien spelen.

Het verhaal van Abramovitsj is een miniatuurversie van de veranderde verhouding tussen West-Europa en Rusland. Decennialang werd gedacht dat nauwe economische banden Rusland en het Westen nader tot elkaar zouden brengen. Westerse bankiers trokken naar Moskou, met ing voorop: de bank kreeg er in 1994 als een van de eerste westerse banken een vergunning. Rijke Russen bewandelden de omgekeerde weg. In West-Europa, en vooral in het Verenigd Koninkrijk, werden ze jarenlang met open armen ontvangen, vanuit het geloof – of misschien vooral de hoop – dat Russische ondernemers zich vanzelf aan dezelfde normen, waarden en standaarden zouden gaan houden.

Maar de annexatie van de Krim maakte duidelijk dat een sterke economische verwevenheid Poetin er niet van weerhield om zijn invloed buiten de landsgrenzen te vergroten. ‘Wie had gedacht dat 25 jaar na de val van de Berlijnse Muur zoiets zou kunnen gebeuren in het midden van Europa?’ zei een verraste bondskanselier Angela Merkel. Poetins provocaties ‘trekken de volledige vreedzame Europese orde in twijfel’. En toen was het nog rustig in Belarus en was oppositieleider Aleksej Navalny nog niet vergiftigd.

‘Wij hebben altijd gedacht dat de ander niet over bepaalde grenzen gaat zolang je wederzijds economisch afhankelijk bent’, zegt Rusland-expert Tony van der Togt van Clingendael. ‘Maar in 2014 bleek dat Poetin er heel anders inzit. De strategie is mislukt.’

Afgelopen zomer verscheen een rapport van de Britse parlementaire commissie over de Russische beïnvloeding van de Britse politiek. De westerse strategie van het opbouwen van banden met Russische bedrijven blijkt contraproductief, schreven de auteurs: het biedt slechts een ideale structuur voor het witwassen van dubieus geld. Volgens de onderzoekers is de Russische invloed inmiddels zo groot dat de Britse regering niets rest dan damage control.

Een groot deel van die Russische geldstromen komt via Nederland in andere Europese landen terecht. Ons onderzoek toont opnieuw dat Nederland een spil is in witwaszaken en dat banken als ing nog altijd dubieus geld niet buiten de deur weten te houden. ‘Enerzijds importeer je corruptie’, zegt Van der Togt. ‘Anderzijds houd je een corrupt systeem in Rusland in stand.’

Hoe groot de invloed is van dat Russische geld in Nederland blijft onduidelijk. ‘We hebben geen goed zicht op Russische inmenging in Nederland, vooral de financiële stromen hebben we niet voldoende in kaart. Je weet niet goed wat er op de Zuidas gebeurt’, zegt Van der Togt. En dat is gevaarlijk, voegt hoogleraar Louise Shelley eraan toe. ‘Als we niet weten wie er achter het geld zit, kan het gebruikt worden om nepnieuws te financieren, lobbyorganisaties te betalen of mensen om te kopen. Gezien de politieke en economische risico’s moet witwassen veel harder worden bestreden.’

Natuurlijk is Nederland het Verenigd Koninkrijk niet. Er zijn weinig rijke Russen die een Nederlands visum kregen en ons vastgoed is niet op grote schaal opgekocht door oligarchen. Bovendien is het voor Poetin veel aantrekkelijker om de politiek in grote landen als de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk te beïnvloeden dan zich druk te maken om politiek Den Haag.

Maar ook wij hebben te kampen met Russisch nepnieuws en Russen die hier aandelen in bedrijven kopen. Forum voor Democratie ging in zee met een Rus die politieke donaties beloofde, bleek uit onderzoek van Zembla. Bovendien, zegt Van der Togt, zijn de problemen in de VS en het VK ook onze problemen. ‘Dat Russische geld is een strategisch risico voor het hele Westen, het ondermijnt ook Europese waarden van democratie en rechtsstaat. Het geld corrumpeert de Europese Unie, en daar hebben wij als Nederland ook last van. Ik vraag me af of men zich dat voldoende realiseert.’


Wij zijn afhankelijk van tipgevers en gelekte documenten om dit soort verhalen te maken. Heeft u tips of wilt u documenten lekken? Kijk op platform-investico.nl hoe u veilig met ons in contact kunt komen.