Opheffer

Nederland tuimelt omlaag

Er is een theorie die zegt dat een uitvinding de mens sneller verandert dan een ideologie. De redenering hierachter is dat een ideologie nooit rekening houdt met de techniek en de gevolgen daarvan. Als een volk denkt dat het het watergebrek kan oplossen door hard te bidden, terwijl het letterlijk wordt ingehaald door een ander volk dat in auto’s naar een nieuwe bron vertrekt, dan is het gauw gedaan met dat bidden voor water. In fundamentalistische staten wordt dan ook vrijwel nooit iets uitgevonden.

Ik heb trouwens her en der eens gevraagd of dit klopt. Zijn er in de medische wereld de laatste tijd ontdekkingen gedaan door fundamentalisten? De Taliban bijvoorbeeld? Niemand kon er één noemen, hoewel je natuurlijk problemen krijgt met de vraag: wat is een fundamentalist? Uit Cuba komen met enige regelmaat medisch- wetenschappelijke prestaties van formaat — en je zou kunnen zeggen dat Castro toch een fundamentalist is. Ook hoor ik dat het wetenschappelijk niveau van China hoog is. Noord-Korea dan, handig in atoomtheorie, komen daar ook nieuwe uitvindingen vandaan? Ik geloof het niet.

Nederland is geen fundamentalistische staat. Maar wetenschappelijk gezien tuimelen we omlaag. Onlangs interviewde ik zeven hoogleraren en die zeiden allemaal dat de universiteit onder hun handen vandaan glipte. Als ze probeerden uit te leggen waardoor het kwam, dan werd dat een uitzichtloos verhaal van geld dat van drie kanten moest komen, terwijl aan die kanten juist bezuinigd werd. De overheid, het bedrijfsleven en de universiteit zelf, ze werden armer en armer. Vergeleken met een ander klein land, Finland, lopen wij gigantisch achter. Uitgedrukt in geld: zo’n tien miljard.

Je zou je nu kunnen afvragen: als wij straks niets meer presteren, worden we dan rijp voor fundamentalisme? Ik denk het wel. Uitvindingen en ontdekkingen ontstaan door opmerkzaamheid en geknoei in vrijheid. Fundamentalisme ontneemt je die vrijheid; alles staat tevens zo vast en is dusdanig ritueel bepaald dat je ook niet opmerkzaam hoeft te zijn. Je hoeft alleen maar te letten op de ander, of die wel zo keurig is als jij. Als je niet meer kunt knoeien, als je niet meer opmerkzaam kunt en dus hoeft te zijn, dan kunnen allerlei strikte ideologieën voet aan de grond krijgen.

Ik heb gisteren de hele dag op internet gekeken of ik erachter kon komen welke grote uitvindingen in Rusland zijn gedaan. Ik kwam een heel aardig artikel tegen van iemand die schreef dat men in 1951 een soort kleine 35mm-filmcamera had uitgevonden die je niet op statief hoefde te zetten, maar die je gewoon op de schouder kon houden terwijl er filmrollen van meer dan tien minuten in konden. Dat zou destijds een revolutie hebben betekend — misschien was de videocamera dan wel nooit uitgevonden. Die uitvinding is nooit in productie genomen, omdat de uitvinder contact had gehad met Amerikanen. Met Kodak. Dat vond Stalin niet goed. De uitvinder werd gearresteerd, want ideologisch was zijn uitvinding ook niet in orde. Immers: bij de ouderwetse filmcamera hadden vier mensen werk, terwijl door deze camera drie mensen ontslagen zouden moeten worden. Ik weet niet waarom, maar ik moest bij dit verhaal erg aan de Nederlandse universiteiten denken.

Fundamentalisme. Het lijkt klein, maar er is al een teken dat wij rijp worden gemaakt: het algeheel rookverbod is een klein begin van schandelijke beperkingen in denken en doen. Hoeveel uitvindingen zijn er niet gedaan met een sigaret in de mond? Hoeveel meesterwerken zijn er niet geschreven dankzij de tabak?

Het verbod op tabak tekent het verval. Waarom doet Cuba zulke fantastische medische ontdekkingen? Omdat ze iets willen vinden tegen longkanker, zodat iedereen van hun sigaren kan genieten.