De Groene Live #26: Strijd om de ziel van Amerika. Kijk woensdag om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Nederland zit in z’n maag met Krim-goud

Tot 31 augustus is de tentoonstelling De Krim: Goud en geheimen van de Zwarte Zee nog in het Amsterdamse Allard Pierson Museum te bewonderen. Wat er daarna met de waardevolle oudheden moet gebeuren, is onderwerp van een politiek steekspel.

Medium krim zwaard

Naast de Ionische kapitelen, Atheense oliekruiken en gebeeldhouwde grafstenen springen in het Allard Pierson Museum vooral de gouden sieraden – vaak flinterdun en schitterend bewerkt – in het oog. Ze zijn afkomstig van de Scythen, een verzamelnaam voor verschillende steppevolken die de Euraziatische regio bevolkten van de zevende eeuw voor Christus tot drie eeuwen daarna.

Het Amsterdamse museum kreeg de artefacten afgelopen januari in bruikleen van vijf verschillende musea: één in Kiev en vier op de Krim. Daar zouden de objecten naartoe terug moeten, zo is ook contractueel vastgelegd. Maar eind februari trokken Russische troepen de Krim op. In een omstreden volksraadpleging op 16 maart stemde de Krim voor afscheiding van Oekraïne en aansluiting bij de Rusland. Oekraïne en de internationale gemeenschap, waaronder Nederland, erkennen de status van de Krim als autonome republiek binnen de Russische Federatie niet.

Nog voordat de Krim goed en wel afgescheiden was, kreeg het Allard Pierson al brieven van de Krim-musea: de politieke gebeurtenissen ontslaan het Amsterdamse museum niet van de verplichting om eerder gemaakte afspraken na te komen, luidde de strekking. Eind maart meldde ook de Oekraïense regering zich. De musea op de Krim zijn staatsmusea en de Oekraïense staat is eigenaar van de objecten, zo was de boodschap. Of de stukken dus naar Kiev konden worden gestuurd, om te voorkomen dat ze in Russische handen zouden vallen.

Museumdirecteur Wim Hupperetz breekt zich nu het hoofd over hoe het verder moet. Stuurt hij de objecten straks terug naar de Krim, dan staat Oekraïne op zijn achterste benen. Gaan ze naar Kiev, dan berooft hij vier bevriende musea van hun topstukken. Want de kans dat Kiev ze alsnog teruggeeft aan de afvallige Krim is nihil. Hoewel formeel geen partij, heeft de Russische minister van Cultuur Vladimir Medinsky al aangegeven een keuze voor Kiev te beschouwen als pure diefstal. Zijn advocaten staan klaar om een eventuele teruggave aan Oekraïne aan te vechten. Ook Mikhail Piotrovsky, directeur van de Hermitage in Sint-Petersburg, heeft gezegd dat hij zich niet anders kan voorstellen dan dat de archeologische schatten naar de Krim teruggaan.

Inmiddels wordt er ook politieke druk op Nederland uitgeoefend. Yevhen Nishchuk, een acteur die een prominente rol speelde in de Maidan-protesten in Kiev en nu minister van Cultuur van Oekraïne is, zegt een garantie te hebben van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken dat de Krim-collectie aan Kiev wordt gegeven. Bij navraag laat het cultuurministerie weten dat ‘die spullen ons rechtmatig toebehoren’ en dat ‘er wordt onderhandeld tussen Nederland en Oekraïne’. Volgens de woordvoerder hangt veel hangt af van de toekomstige status van de Krim.

Buitenlandse Zaken ontkent dat er toezeggingen zijn gedaan. Maar achter de schermen lijkt Nederland wel degelijk bezig met een diplomatiek spel. Begin juni bezocht een politieke delegatie van Oekraïne Nederland om de kwestie met Buitenlandse Zaken en het Allard Pierson te bespreken. Volgens de Russische minister van Cultuur zijn ook Russische ambtenaren in conclaaf met hun Nederlandse collega’s over de restitutie van de stukken. De woordvoerder van minister Timmermans laat echter weten dat er van onderhandelingen geen sprake is: ‘We worden benaderd door vele partijen, maar als wij de deur opendoen en een kopje koffie schenken, betekent dat nog niet dat er onderhandeld wordt.’

Volgens europarlementariër Hans van Baalen (VVD) is het uitgesloten dat de collectie teruggaat naar de Krim. ‘De Verenigde Naties zien de Krim als illegaal bezet gebied. Daarmee is het uitgesloten dat de stukken terug kunnen naar de Krim-musea. Er zijn twee opties: óf ze gaan naar het ministerie van Cultuur in Kiev, óf Nederland houdt ze langer in bewaring. Meer smaken zijn er niet.’

Larissa Sedikova, archeoloog van de opgraving bij het vroegere Chersonesos, heeft dan ook nachtmerries waarin lege vitrines voorkomen. ‘Musea onderling zouden de politiek buiten de deur moeten houden’, meent zij. Een aantal van de stukken die nu in Amsterdam zijn, heeft zij eigenhandig opgegraven. Haar museum heeft slechts een klein deel van de duizenden artefacten naar Amsterdam gestuurd, maar het zijn wel pronkstukken. Sedikova wil ze onder geen beding missen. ‘Het gaat om unieke kunst die voor ons onbeschrijflijk belangrijk is. Het moet echt terug naar de Krim.’

Lees het hele verhaal over de Krim-kunst deze week in De Groene Amsterdammer_, die vanaf morgen in de winkels ligt en nu al online te lezen is voor abonnees, via een weekabonnement of via Blendle._

Beeld: Archeologische stukken uit de Krim, gouden voorwerpen zoals een helm, zwaard en juwelen, dateren uit de tijd vanaf de zevende eeuw voor Christus toen het schiereiland door de Grieken werd gekoloniseerd (Allard Pierson Museum).