Weg uit Turkije

‘Nederlandse kaas is ook lekker’

Asielzoekers, expats en andere migranten die Turkije verruilden voor Nederland staan politiek veelal lijnrecht tegenover een groot deel van de Turkse gemeenschap. Opnieuw moeten ze over hun schouder kijken.

Medium anp 52087384
HDP-parlementslid Huda Kaya (linksvoor met bril) demonstreert tegen de arrestatie van collega-parlementariërs in Istanbul, 6 november 2016 © YASIN AKGUL / AFP / ANP

Enkele weken na de mislukte staatsgreep in Turkije stond de politie bij Yaprak Güney op de stoep. ‘Ze haalden mijn huis ondersteboven en doorzochten mijn computer’, vertelt ze. Op de tafel voor haar staat een doos met tissues, voor de tranen die komen gaan. Hoewel de politie niets vond, namen ze Güney mee. Haar man was niet thuis, haar kinderen liet ze bij de buren achter. ‘Ik moest wat kleding meenemen, want volgens de politie zou ik niet gauw vrijgelaten worden.’

Het leven van Güney veranderde van de ene op de andere dag in een nachtmerrie. Wekenlang werd ze vastgehouden in een gevangenis in Istanbul, waar ze met twintig vrouwen een cel deelde die eigenlijk maar voor vier personen geschikt is. ‘Het was vochtig en benauwd. We kregen wat stukjes droog brood en een beetje water’, herinnert ze zich. Langs haar cel liep het gangpad naar de mannenafdeling. ‘Zo nu en dan hoorde ik hoe mannen kreunend naar hun cellen werden gesleept. Aan hun gehavende gezichten zag ik dat ze waren gemarteld.’

Vóór haar gevangenschap organiseerde Güney symposia en reisde ze namens haar universiteit naar het buitenland. Haar instelling was gelieerd aan de beweging van moslimgeestelijke Fethullah Gülen, door de Turkse regering beschuldigd als het brein achter de couppoging. Kort na de couppoging werd ze met al haar collega’s geschorst en werd haar universiteit gesloten. ‘We werden opeens verdacht van het steunen van een terroristische organisatie.’ Ze noemt zichzelf geen Gülen-aanhanger, maar sympathiseert wel met zijn gedachtegoed.

Na de couppoging van bijna een jaar geleden werd de politieke repressie van tegenstanders van de regering opgevoerd. Onder de noodtoestand, die geldt sinds kort na de couppoging, regeert president Erdogan per decreet. De balans sindsdien: meer dan vijftigduizend mensen in de gevangenis en zo’n 140.000 mensen geschorst of ontslagen. Onder hen academici als Güney, maar ook artsen, rechters en journalisten. De bevolking wordt opgehitst tegen tegenstanders die nog of weer op vrije voeten zijn. Zodra mensen uit de gevangenis komen ‘zullen mijn mensen ze straffen, ze zullen hen in het gezicht spugen’, zei Erdogan onlangs tijdens een iftar met de veiligheidsdiensten.

Güney werd beschuldigd van ‘staatsvijandige activiteiten’, maar kwam na enkele weken voorlopig vrij. Ze was zes kilo afgevallen, wilde niet meer naar buiten en sloot zichzelf op. Na een paar dagen besloot ze toch de deur uit te gaan. Buiten merkte ze al gauw dat ze anders behandeld werd: ‘Vrienden wilden niets meer met me te maken hebben, de buren keken me niet meer aan.’

Haar man was inmiddels ook zijn baan als ambtenaar kwijt en hun paspoorten werden ongeldig verklaard. De angst om weer opgepakt te worden was zo groot dat ze met hun twee kinderen besloten te vertrekken. Een smokkelaar regelde voor veel geld een luxe boot en bracht hen naar Griekenland. Eenmaal over de grens konden ze hun paspoort wel gebruiken en vloog Güney met haar gezin van Athene naar Amsterdam om asiel aan te vragen.

Het zijn niet alleen Gülen-sympathisanten die asiel aanvragen. Ook andere groepen in de verdrukking, zoals de Koerdische en linkse oppositieleden, zien steeds vaker mensen uit hun midden vertrekken. Mücahit Saatcioglu is een van hen. Net als Güney had ook hij tot voor kort niet verwacht in een asielzoekerscentrum in Nederland te belanden. En dat terwijl hij en zijn familie niet onbekend zijn met het fenomeen ballingschap. Saatcioglu is de zoon van Hüda Kaya, parlementslid voor de pro-Koerdische oppositiepartij hdp. Het leven van zijn moeder is getekend door politiek activisme en repressie. In de jaren negentig demonstreerde Kaya tegen het hoofddoekverbod dat destijds gold op universiteiten. Het leverde haar een nooit uitgevoerde doodstraf op. Wel belandde ze, net als haar drie dochters die samen met hun moeder protesteerden, achter de tralies.

Kaya besloot met haar kinderen via Pakistan en Iran naar Europa te vluchten. Halverwege de tocht bedacht de kleine Saatcioglu zich en hij besloot op eigen houtje vanuit Iran naar Turkije terug te keren. De afgelopen jaren werkte hij er als gids voor de gemeente Istanbul, waarvoor hij gasten van de gemeente begeleidde.

De kandidatuur van zijn moeder voor de hdp in 2015 bleek het startsein voor een nieuwe roerige fase in het leven van Saatcioglu en zijn familie. Eind vorig jaar werd Kaya gearresteerd en vervolgens weer vrijgelaten. Verschillende van haar collega-parlementariërs werden wel vastgezet en zitten tot op de dag van vandaag gevangen. Tijdens een demonstratie tegen de repressie werd Saatcioglu’s oudere broer Cihad zwaar mishandeld door de politie. Hij brak verschillende wervels in zijn rug.

‘We willen ons kind niet naar privé-scholen sturen en het publieke onderwijs wordt steeds verder geïslamiseerd’

Op een laptop laat Saatcioglu een reportage zien die de bbc maakte over martelingen in de nasleep van de mislukte coup. Te zien is hoe zijn broer de pijn verbijt terwijl hij uit zijn ziekenhuisbed wordt getild. Met gepaste trots vertelt Saatcioglu hoe hij de journalisten het ziekenhuis in smokkelde. ‘Ik heb heel veel moeite gedaan om deze beelden de wereld in te krijgen.’

Kort na de aanhouding van zijn moeder en de mishandeling van zijn broer verloor Saatcioglu zijn baan. Opgaaf van reden kreeg hij niet, maar dat was ook niet nodig. De mededeling dat het bevel van boven was gekomen zei hem genoeg. Ook zijn beoogde huwelijkskandidaat raakte hij kwijt. Toen hij met een aantal familieleden om de hand van zijn geliefde kwam vragen, kreeg hij van haar moeder een resoluut nee te horen. Andere leden van het gezin waren iets milder, maar de wil van de moeder bleek wet. Met de woorden ‘Mücahit is een goede jongen, maar wij willen geen hdp’ers in de familie’ werden ze heengezonden. Ook de veiligheidssituatie verslechterde. Ondanks de beveiliging die het gezin kreeg zag het zich genoodzaakt uit hun wijk te verhuizen.

In het voorjaar werd Hüda Kaya uitgenodigd voor een paneldiscussie in Nederland. Ook haar jongste zoon ontving op haar verzoek een uitnodiging en een visum. Uiteindelijk vloog Saatcioglu alleen naar Nederland. Zijn moeder had een reisverbod opgelegd gekregen. Net voordat zijn visum afliep, besloot hij asiel aan te vragen.

Nederland ontving in de eerste elf maanden na de couppoging 382 asielaanvragen van Turkse staatsburgers. Asieladvocaten hebben de indruk dat de ind om politieke redenen de aanvragen traineert. Een stroom gehonoreerde asielverzoeken zou namelijk de diplomatieke banden met Turkije erg onder druk zetten. Bij aanvragen die voor februari binnenkwamen vroeg de ind daarom veelal om uitstel, waardoor niet binnen zes maar binnen vijftien maanden uitsluitsel gegeven hoeft te worden. Bij aanvragen vanaf februari is uitstel minder makkelijk. Schrikbeeld is Duitsland, dat zijn relaties met Turkije verder onder druk zag komen te staan nadat het asiel verschafte aan onder meer een aantal Turkse soldaten.

Medium ali ornek 01
Ali Örnek © Bob Bronshoff

Op een zonnig terras in Amsterdam-West is Ali Örnek neergestreken voor thee met zoetigheid. Het is ramadan en dus rustiger dan anders. In het voorjaar verruilde Örnek samen met zijn vrouw en hun tweejarige zoon zijn geboortestad Istanbul voor Amstelveen. Ten minste een keer per maand trekt hij, vaak met een groep collega-migranten, naar Amsterdam-West om Turkse producten in te kopen die hij in Amstelveen niet kan vinden, zoals olijven en kaas. ‘Zelfs hier lopen we achter onze kaas aan’, zegt hij lachend. ‘Eigenlijk vind ik Nederlandse kaas ook heel lekker. Het is voor mij alleen geen kaas om mee te ontbijten. Meer om in stukjes te snijden en bij de wijn te eten.’

Zijn vrouw werkt als bankier in Amsterdam en is de kostwinner van het gezin. In Turkije was Örnek buitenlandredacteur voor de krant Hürriyet, die net als de gehele Turkse media de afgelopen jaren steeds meer onder invloed van de regering kwam te staan. Om hem heen zag hij collega’s hun baan verliezen of in de gevangenis belanden. ‘Het was een kwestie van tijd voordat ook ik mijn baan zou kwijtraken. Toen mijn vrouw deze baan kreeg aangeboden, hoefden we niet lang na te denken.’

De voornaamste reden voor het stel om te vertrekken was het onderwijssysteem in Turkije. ‘Mijn vrouw vroeg me: “Hoe gaan we ons kind onderwijzen in dit land?” We willen hem niet naar privé-scholen sturen en het publieke onderwijs in Turkije wordt steeds verder geïslamiseerd.’

Een groeiend aantal Turken uit de seculiere middenklasse verlaat het land. Net als Örnek zien ze geen toekomst in hun vaderland. Een recent rapport van de seculiere oppositiepartij chp liet een verdriedubbeling zien van het aantal kennismigranten sinds de mislukte couppoging. Volgens het rapport zoeken maandelijks zo’n tienduizend mensen hun heil over de grens.

‘Er is daar geen toekomst voor mensen die met de kunsten bezig zijn. Veel van mijn docenten zijn geschorst of ontslagen’

In Turkije straalde zijn werk voor het steeds minder kritische Hürriyet op Örnek af. ‘Op een dag raakte ik bij de speeltuin in gesprek met een oudere mevrouw’, vertelt hij. ‘Toen ik vertelde dat ik voor Hürriyet werkte zei ze: “Wat is er toch met de krant gebeurd, jongen? Jullie zijn het schoothondje van de regering geworden.” Op een gegeven moment zei ik maar dat ik freelance journalist was.’

Het doet Örnek pijn dat hij zijn werk in de journalistiek niet meer kan uitoefenen. Hij vertelt hoe het leven voor mensen met zijn levensstijl de laatste jaren in rap tempo onder druk is komen te staan. ‘Toen Erdogan begreep dat hij de steun van de helft van het land niet zou krijgen, besloot hij om het land zo veel mogelijk te polariseren.’

Terwijl Güney en Saatcioglu in gespannen afwachting zijn van hun asielprocedure verliep de migratie voor Örnek en zijn gezin voorspoedig. De werkgever van zijn vrouw regelde al het papierwerk dat nodig was om naar Nederland te komen en eenmaal hier regelde Expatcenter Amsterdam de rest.

Devrim Celik slaakt een diepe zucht als ze aan haar laatste twee jaar in Turkije denkt. Met ‘slechte bands’ in ‘rokerige ruimtes’ toerde ze als zangeres heel Turkije door tot ze genoeg geld bij elkaar had gespaard om een vertrek te kunnen bekostigen. De sociale spanning nam volgens haar de afgelopen jaren zienderogen toe. ‘Je weet niet waar het gevaar vandaan komt. Het kan een voorbijganger zijn die boos is omdat je een te kort rokje draagt, of iemand die boos is omdat je iets drinkt tijdens de ramadan of gewoon een gek in het verkeer.’

De muzikante uit de universiteitsstad Eskisehir wilde graag een studie volgen in het buitenland, maar zonder een EU-paspoort betaalt ze daarvoor al gauw collegegeld met vier nullen. Toen ze werd toegelaten tot de pre-master muziektherapie in Arnhem wist ze niet hoe gauw ze haar koffers moest pakken. Omdat het een nieuw programma was, bleef het collegegeld in het eerste jaar binnen de perken.

Hoewel Celik opgelucht is Turkije te hebben verlaten, moest ze ook in Nederland erg wennen. ‘Omdat het een nieuwe opleiding is hebben ze geen eigen klinieken en is de organisatie matig.’ Ze vond een stage over de grens in België, maar kwam van een koude kermis thuis. Ze sprak geen Vlaams en kreeg nauwelijks contact met patiënten, zelfs niet met het handjevol Turkstalige patiënten. Haar collega’s waren niet behulpzaam en ze werd buitengesloten. ‘Omdat je Turks bent’, kreeg ze keer op keer als reden. Ze keerde terug naar Nederland zonder de stage te af te ronden. ‘Ik had verwacht dat het moeilijk zou zijn, maar niet op deze manier. Nederland en andere Europese landen staan juist bekend om hun goede organisatie en tolerante cultuur’, zegt Celik.

Inmiddels heeft ze een nieuwe stage gevonden in een ziekenhuis in de buurt van Arnhem. Als ze deze stage wel succesvol afrondt kan ze volgend jaar de master volgen, alsnog voor het collegegeld met vier nullen. Ze twijfelt of dat het waard is, maar een duidelijk plan B heeft ze niet. Eén ding weet ze zeker: terug naar Turkije wil ze in geen geval. ‘Er is daar geen toekomst voor mensen die met de kunsten bezig zijn. Veel van mijn docenten zijn geschorst of ontslagen. Van sommigen zijn hun paspoorten ingetrokken, dus die kunnen het land niet uit.’ Volgens Celik heb je als je geen rijke expat bent maar twee opties: ‘Of je kunt trouwen met een buitenlandse partner, of je kunt via onderwijs ergens proberen binnen te komen.’

Hoe verschillend de ervaringen van asielzoekers, expats en migranten ook zijn, de Turkse nieuwkomers hebben één gemene deler: ze hebben zich allen tegen het bewind van president Erdogan gekeerd. Dat maakt ook dat ze politiek lijnrecht staan tegenover een groot deel van de Turkse gemeenschap in Nederland, die de Turkse president wel steunt. Dat zorgt voor ongemakkelijke, soms zelfs bedreigende situaties. Güney vertelt hoe haar man voorbijgangers hoorde zeggen dat aanhangers van ‘Fetö’ (de afkorting die de Turkse regering gebruikt voor de Gülen-beweging) de doodstraf zouden moeten krijgen. ‘Hij voelde zich onveilig en bedroefd dat hij zelfs hier over zijn schouder moet kijken.’

Örnek zit er ogenschijnlijk ontspannen bij op het terras in Amsterdam-West. Toch is hij in Amstelveen beter op zijn plek. ‘Als hier geen Turkse markt zou zijn, zouden we hier niet komen. Misschien verzin ik het, maar ik voel me niet op mijn gemak en mijn vrienden hebben dat ook. Ik denk dat het komt doordat de mensen hier pro-akp zijn.’ Het conservatieve gedachtegoed waarvoor hij Turkije heeft verlaten omringt hem nu op het terras.

Celik noemt het ironisch dat haar Turkse nationaliteit haar meer dan drieduizend kilometer verderop als probleem voor de voeten wordt geworpen: ‘Ik ben Turkije juist ontvlucht omdat de dominante waarden in de samenleving niet overeenkwamen met mijn waarden. Nu kan ik hier niet aan mijn Turkse identiteit ontsnappen.’


De naam Yaprak Güney is gefingeerd. Uit angst voor haar veiligheid wil ze anoniem blijven. Haar echte naam is bij de redactie bekend