De Groene Live #26: Strijd om de ziel van Amerika. Kijk woensdag om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Neergang

President Obama klonk weer ferm en vastberaden in zijn State of the Union. Maar wat heeft hij gezegd? Het is moeilijk verlossende woorden te spreken in een land dat diep verdeeld is. Er is geen kwestie waarover de rechts-Republikeinen en min of meer progressieve Democraten niet in een verbitterd conflict gewikkeld zijn.

In het Huis van Afgevaardigden hebben de Republikeinen een kleine meerderheid; in de Senaat zijn het de Democraten. Geen toestand waarin je met baanbrekende plannen kunt komen. En de vete tussen links en rechts verdiept zich. Het gevecht tussen de partijen gaat over het huwelijk tussen homoseksuelen, recht op abortus, immigratie, vuurwapenbezit – kwesties waarbij ideologisch of godsdienstig bezetenen elkaar naar de strot vliegen.

De economie trekt weer langzaam aan, de werkgelegenheid groeit. Dat zou in een land dat zich nog niet aan de crisis heeft ontworsteld een geweldige meevaller voor het zittend gezag moeten zijn. Maar deze regering merkt er nauwelijks iets van. En Obamacare, de versie van deze president voor een algemene gezondheidszorg, ongeveer zoals die in ieder beschaafd westelijk land bestaat, blijft ook een oorzaak van een heftige politieke controverse. Verder hebben al deze problemen met elkaar gemeen dat ze niets met buitenlandse politiek te maken hebben.

Is dit nog de machtigste natie ter wereld zoals we die uit de vorige eeuw kennen? Nee. In ruimer perspectief gezien beleeft Amerika sinds het einde van de Koude Oorlog een gestage neergang. George Bush sr. is de eerste die het gevaar gezien heeft. Saddam Hoessein had Koeweit veroverd. Een brutale inbreuk op de internationale rechtsorde. Op 12 september 1990 hield Bush voor het Congres een rede waarin hij de oprichting van de Nieuwe Wereldorde aankondigde. Onder leiding van deze president is Saddam toen voorbeeldig uit Koeweit verjaagd, zonder dat daaruit een eindeloze guerrilla is geboren. Maar de Nieuwe Wereldorde is door de internationale gemeenschap praktisch weggelachen. Achteraf bezien is dat het nieuwe begin geweest.

Is dit nog de machtigste natie zoals we die uit de vorige eeuw kennen?

Daarna hebben we Bill Clinton gekregen. Amerika bleef welvarend, er ontstond een gigantisch overschot op de begroting, en onder zijn verantwoordelijkheid is vanuit de lucht een einde aan de Joegoslavische burgeroorlogen gemaakt. Maar rechts Amerika had zich opnieuw geëmancipeerd. Eerst kregen we de Republikeinse politicus Newt Gingrich, die de regering ‘gesloten’ heeft. Het Congres stelde geen geld meer beschikbaar. En toen kwam Monica Lewinsky. Haar geheime verhouding met de president werd dankzij de hartstochtelijke medewerking van rechtse media aan de publiciteit prijsgegeven. De apotheose kwam met de openbare verhoren van de president door de speciale aanklager Kenneth Starr.

Toen kwam George Bush jr. Het zal moeilijk zijn je een treuriger mislukking voor te stellen. Het Amerikaanse volk was gewaarschuwd. Er is een bibliotheek vol waarschuwingen geschreven. Maar het is typerend voor de toestand van een deel van de publieke opinie dat dit niet heeft geholpen. De buitenlandse politiek strandde in twee mislukte oorlogen terwijl rechts zich verder ingroef. In de media werd Rupert Murdoch de machtigste propagandist van de ondernemingen die op catastrofale mislukkingen zijn uitgelopen. En dit is misschien het merkwaardigste van zijn bewind: het heeft rechts Amerika niet verzwakt maar het fanatisme daar doen toenemen.

Dat is voor het eerst duidelijk gebleken tijdens de presidentsverkiezingen die door Obama zijn gewonnen. In de campagne heeft hij zich tegen een zondvloed van laster moeten verweren. Heeft rechts Amerika zich toen opnieuw geëmancipeerd? In ieder geval heeft Obama daarna niet aan de hooggespannen verwachtingen voldaan, en misschien is het onbillijk om dat te verwachten. Verandering in een natie van Amerikaanse omvang is een zeer traag proces. Al tijdens het bewind van Clinton en daarna onder Bush jr. is Amerika meer tot een klassenmaatschappij geworden. De naar links neigende media, The Nation en de website Truthout bijvoorbeeld voeren daartegen een felle oppositie, en soms worden ze bijgestaan door de gematigde pers, The New York Times en The Washington Post. Amerika is bezig een reactionaire klassenmaatschapij te worden. Uit het grootkapitaal, de banken en de grote ondernemers is een informele samenzwering ontstaan, terzijde van de politiek en het volk. Dat is de boodschap.

In hoeverre berust die visie op waarheid? Dat kunnen we aan de overkant van de Oceaan niet beoordelen. Maar wel zien we dat de buitenlandse politiek tijdens het bewind van Obama aanmerkelijk minder initiatieven toont. Natuurlijk heeft Obama van de fouten van Bush geleerd, maar dat is niet de volledige verklaring. Buitenlandse politiek moet gesteund worden door de publieke opinie, en in Amerika is die vervuld van binnenlandse problemen, verbitterde ruzies. Ook daardoor wordt de macht van de natie aangetast. Op het Amerika zoals dat in de vorige eeuw was, hoeven we niet meer te rekenen.