Televisie: Nederland valt aan

Negenhonderd abonnees

Juli 65 jaar geleden viel het Nederlandse leger op Java en Sumatra gebied van de Republiek Indonesia aan vanwege schendingen van het recente Akkoord van Linggadjati. Militair offensief dat ‘politionele actie’ werd gedoopt. Voorbeeld van geslaagde ‘framing’ want de term is nooit gesneuveld.

Al was het aantal tegenstanders groot en kostte haar betrokkenheid regeringspartij pvda talloze leden. Andersom, De Groene Amsterdammer, die een stuk voorpagina vulde met een zwart vlak als commentaar op de aanval (‘zwarte dag’) en die het standpunt huldigde dat ‘elk weldenkend mens ervan overtuigd [is] dat een militaire oplossing van het conflict onmogelijk en de Nederlandse terugtocht uit Indonesië onvermijdelijk is’ (Rob Hartmans, De Groene van 1877), verloor prompt negenhonderd abonnees. Twee jaar na ’45 een nieuwe oorlog met ‘wij’ als offensieve en intern diep verdeelde partij.

In Nederland valt aan (re)construeert de ntr hoe een tv-nieuwsuitzending over het begin van de vijandelijkheden er op 20 juli 1947 uit zou hebben kunnen zien als er toen (kleuren)televisie was en live-verbindingen en schakelingen naar Den Haag en Indonesië mogelijk waren geweest. Idee en eindredactie van Ad van Liempt, op wiens gelijknamige boek (1994 en bewerkt heruitgegeven) de inhoud is gebaseerd. Blijkens een persbericht van uitgeverij Balans was tijdens een vergadering vlak voor de aanval een deel van de ambtelijke top aangeschoten, tot weerzin van onderhandelaar Schermerhorn. Die op zijn beurt de marine schoffeerde door zijn colbertje over de loop van een scheeps­kanon te hangen. Zulke zaken treft de kijker niet in het tv-programma, wat correct is omdat smeuïge details hooguit in later gemaakte documentaires aan bod komen en niet in Journaals. Wat niet betekent dat de uitzending consequent in elkaar zit. Het is een bewust hybride onderneming: geschiedenisles in de vorm van een toneelstuk waarin amateuracteurs die ooit prominent waren in tv-verslaggeving (Eef Brouwer, Joop Daalhuizen, twee Van Westerloos) doen alsof ze juli 1947 ‘spelen’ (toen ze nog in de luiers lagen) maar kennis en analyse van later datum in hun teksten verwerken. Daarbij taal en toon van nu gebruikend en zaken benadrukkend die destijds nooit aan de orde hadden kunnen komen.

Heel informatief overigens: veel archiefmateriaal; verhelderende miniportretjes van betrokken politici; en achtergrondinformatie die de meeste kijkers onbekend zal zijn, zoals verklaring voor de veelzeggende naam van de operatie: ‘Product’. Het ging er immers mede om plantages en olievelden te beschermen omdat militaire aanwezigheid in Indonesië überhaupt onbetaalbaar was geworden. Toch is het soms grijnzen. Maartje van Weegen, anchorwoman, is gekleed in mantelpak en blouse uit de jaren veertig, maar oorlogscorrespondent Fons van Westerloo (Batavia/Djakarta) draagt een hemd zoals menige eigentijdse tropentoerist pleegt te dragen. Detail. Maar Van Weegen die over Van Mook zegt ‘wat een bijzondere man, Eef, vind je niet?’ (tegen Brouwers, ‘Haags correspondent’), waarna ze ook nog eens vaststellen hoe moe hij is en somber hij kijkt, daar horen we eerder echo’s van het Journaal nieuwe stijl en had Maartje even goed Sacha kunnen heten. Als ze over de toespraak van premier Beel zegt ‘wat praat-ie plechtig’ is dat een gigantisch anachronisme. Nuttig opstapje naar uitleg over de moeizame totstandkoming van Beels tekst, dat wel, maar haaks op de geest van 1947 die vlak daarvoor juist zo geweldig wordt getoond in het klassieke fragment van de reporter die Beel op het vliegveld vraagt of Excellentie een goede reis heeft gehad (waarvoor hij ook nog een papiertje raadpleegt). Van Weegen (overigens de beste actrice van het stel) heeft sowieso meer de geanimeerde toon van haar Radio 4-programma dan van een oorlogsuitzending. Maar toch: interessant project.

Merel de Geus (regie), Ad van Liempt (eindredactie), Nederland valt aan, NTR, zaterdag 21 juli, 20.50 uur, Nederland 2