Neiging tot vadermoord

Paul Preston
Juan Carlos: Van dictatuur naar democratie in Spanje
Uit het Engels vertaald door Henk Schreuder
Atlas, 536 blz., € 39,90

In de bundel opstellen Totem und Tabu maakt Sigmund Freud duidelijk dat er twee universele taboes bestaan: incest en vadermoord. Komend uit een gezin zonder vrouwen – op een moeder na natuurlijk – heb ik, als zoon van een levende vader, vooral geprakkiseerd over het tweede taboe. Als een taboe staat voor een handeling die verboden is, maar waartoe toch een sterke onbewuste neiging bestaat, zoals Freud schrijft, dan lijkt het de moeite waard iets meer over dat onbewuste te weten. Maar zoeken blijkt vaak een doodlopende weg. Wat als je die neiging tot vadermoord niet kunt vinden?

Medium vadermoord 203

Dan maar zoeken naar gevallen waar de daad heel ‘bewust’ is verricht. Niet in fictie, zoals in Oedipus, De gebroeders Karamazov en in zekere zin in Hamlet. Gewoon, in de werkelijkheid. Gelukkig biedt de twintigste-eeuwse geschiedenis een duidelijk geval, levend en wel: Juan Carlos de Bourbon, koning van Spanje.

Zijn vader stuurde hem als tienjarig ventje vanuit Portugal naar Spanje, om zijn kansen op de kroon te vergroten. Onder Franco’s hoede zou hij worden opgeleid tot Spanjes nieuwe heerser. Maar hij heeft Franco beetgenomen. Hij werd geen heerser maar constitutioneel vorst, met dezelfde luchthartige lintenknippende core-business als de Oranjes. Hij gaf zijn zegen aan een meerpartijenstelsel dat zo’n beetje hetzelfde werkt als in alle andere Europese liberale democratieën.

Maar niet alleen zijn politieke vader nam hij bij de neus, zijn echte vader zette hij grof aan de kant. De man ambieerde hetzelfde baantje als Juan Carlos. Waarom gunde hij het hem niet? Uit de vorig jaar in vertaling verschenen biografie van de koning, geschreven door de Britse Spanje-kenner Paul Preston, blijkt het vooral zijn vrouw te zijn geweest, Sofia, die hem het laatste duwtje gaf, op aandringen van haar moeder, koningin Frederika van Griekenland. Franco had hem het mes gegeven. Juan Carlos hakte daarmee eerst in op de dictator. Daarna sneed hij zijn vader de pas af, die pas in 1977 officieel erkende dat niet hij, maar zijn zoon Juan Carlos koning van Spanje was.

Stom was de vadermoord van Juan Carlos niet. Hij is er razend populair mee geworden in Spanje. Ook de democratie was ermee geholpen. Maar het zet je toch aan het denken dat zijn moeder bij zijn geboorte al zei: ‘Hij is zo lelijk als de zonde.’ Welke zonde? En hoe lelijk is die? Of sloeg het op de moord die de vadermoordenaar Juan Carlos op zijn broer pleegde? Het gebeurde tijdens een spelletje dat de broertjes als tieners speelden met geladen pistolen. Dat was per ongeluk. ‘Onbewust’ zeg maar.