Short cut naar de westerse beschaving

Neokolonialist

Mijn vader controleerde niet of ik mijn huiswerk had gedaan, hij controleerde de boeken waaruit ik les kreeg. Daarin ontdekte hij altijd fouten, en dan belde hij naar de betreffende leraar of hij schreef een brief.
Toen ik in de eindexamenklas zat, was ‘Indonesië, voorheen Nederlands-Indië’ het onderwerp en wat er in mijn geschiedenisboek over ‘kolonialisme’ stond, was natuurlijk volkomen fout. Nu was ik in die tijd al overtuigd communist, dus had ik met mijn vader al na één minuut gigantische ruzie. (‘Jullie voelden je betere mensen… walgelijk, walgelijk!’)
De westerse moraal, de westerse waarden, de westerse deugden, mijn vader vond ze inderdaad superieur aan de waarden en normen die hij in Indië was tegengekomen. Als indoloog was hij gespecialiseerd in de islam en in Leiden, waar hij studeerde, heerste een redelijk ruime geest; Darwin behoorde er tot de collegestof.
Dit jaar is het Darwin-jaar, en niet alleen daarom moet ik heel erg aan mijn vader denken. Hij heeft mij nooit duidelijk kunnen maken – en ik wilde ook niet luisteren – dat zijn kolonialistische instelling een ideologie vertegenwoordigde die het beste voor had met de Indo’s. Kolonialisme was een short cut naar de westerse beschaving met alle voordelen van dien. Mijn vader vergeleek het met een boer (de kolonisator) die aan het verbouwen van gewassen deed. Dat was ook een ingreep in de natuur, maar daardoor verkreeg je wel voedsel om in leven te blijven. Ik vond dat uiteraard fascisme. Mijn vaders constante waarschuwingen tegen de islam vond ik ook fascisme, en dat hij op DS’70 ging stemmen vond ik het bewijs van zijn fascistische instelling. Maar in Indië werd ‘iets groots verricht’ dat na 1952 teloorging, vond mijn vader.
Ik kan met mijn vader niet meer over de islam en over kolonialisme spreken. Maar steeds vaker denk ik aan een vorm van neokolonialisme – vooral in eigen land. Zeventig procent van de leerlingen volgt de laagste vorm van onderwijs – het vmbo. En de meeste van die leerlingen komen uit migrantenmilieus. (‘Nieuwe Nederlanders’, moet ik van de PVDA zeggen.) Onderwijsvernieuwingen hebben totaal geen resultaat gehad. Integendeel. Door de kredietcrisis vrees ik dat er ook extra geld beschikbaar komt voor het onderwijs. Maar wat zou helpen, zou een autoritaire, neokoloniale manier van denken zijn. Kom op, we hebben het beste met de mensen voor. Probleemwijken worden niet minder probleemwijken door nieuwbouw (Slotervaart is een schitterende wijk in Amsterdam, vol nieuwbouw), maar wel door intensief onderwijs en een neokoloniale structuur van: wij bepalen wat goed voor u is – tot u zelf in staat bent te bepalen wat goed voor u is. En u bent in staat dat te bepalen als u voldoet aan door ons geformuleerde doelstellingen. Zo niet, dan bent u aan ons onderhorig!
Het kost mij wederom moeite dit op te schrijven – en ik weet zeker dat ik als ik een zoon zou hebben, hij mij nu voor fascist zou hebben uitgemaakt – maar het is misschien wel het droeve resultaat van vier jaar lang, sinds de moord op Van Gogh, debatten voeren, door de stad lopen, over de islam lezen, op de vrijheid van meningsuiting studeren, de politiek in de gaten houden en af en toe een gastcollege geven op een academie.
Er is een foto van mijn vader – als assistent-resident – in Indië. Hij staat voor zijn huis in een wit pak met een geweer in zijn hand. Achter hem ‘de baboe en de djongos’ – thans verboden woorden in Indonesië. Het onderschrift van de foto luidt: ‘Vader met dienstgeweer. Achter hem: dankbaar personeel.’