De Groene Live #26: Strijd om de ziel van Amerika. Kijk woensdag om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Film: ‘Heat and Dust’

Nergens thuis

Shashi Kapoor and Greta Scacchi © COHEN FILM COLLECTION

Het onafhankelijke productiebedrijf Merchant Ivory Productions maakte in de jaren tachtig en negentig films gebaseerd op romans van schrijvers zoals E.M. Forster, Henry James en Kazuo Ishiguro: A Room with a View, The Remains of the Day, Howards End, The Bostonians en veel meer. Dit zijn bijna altijd period pieces waarin setting, decor en kleding een romantische sfeer creëren die clasht met de duistere motieven van de personages. Vervreemding en acceptatie vloeien door elkaar heen; mensen die nergens thuis horen vinden een manier om te leven.

In de diverse samenstelling van Merchant Ivory gaapt er een culturele kloof: scenarist en regisseur James Ivory is een Amerikaan, zijn partner en producent Ismail Merchant was een Indiase moslim en Ruth Prawer Jhabvala, scenarist en romancier, was Duits van oorsprong (haar ouders waren joods), maar woonde het grootste deel van haar leven in India. Jhabvala, die in 2013 overleed, won zowel de Man Booker-prijs voor haar roman Heat and Dust als Oscars voor haar scenario’s gebaseerd op de Forster-romans Howards End en A Room with a View. Ze zei ooit in een interview: ‘Eenmaal een vluchteling, altijd een vluchteling (…) je verbindt je nooit tot een plaats, nooit wil je volledig deel zijn van de gemeenschap waarin je leeft.’

Het best blijkt dit gevoel van ontheemding in Heat and Dust, dat deel uitmaakt van een reeks gerestaureerde Merchant Ivory-films te zien in EYE Filmmuseum en elders. Julie Christie speelt de rol van Anne, een reporter op bezoek in India om het mysterie van haar tante, Olivia (Greta Scacchi), te ontrafelen. Die verdween begin jaren twintig spoorloos nadat ze, mogelijk, verliefd was geraakt op een nawab (Shashi Kapoor). Deze charismatische koning heeft een dubbelzinnige relatie met de Britse koloniale heersers, zo wordt duidelijk in flashbacks. Aan de ene kant omarmt hij de Europese cultuur, aan de andere kant lijkt hij opstandelingen te steunen. Olivia, gelukkig getrouwd met een Britse bureaucraat, is zoals Adela Quested in Forsters A Passage to India gefascineerd door het vreemde land, maar ze is er ook bang voor: de aandacht voor het mystieke, de rol van spiritualiteit in het leven van gewone mensen, het klimaat.

Jhabvala en regisseur Ivory vertellen het dubbelverhaal met vaart en precisie. Terwijl Anne in de huidige tijd speurt naar wat er met Olivia is gebeurd, lijkt het of haar hetzelfde als haar tante overkomt. Ze krijgt een relatie met een getrouwde Indiase man, vader van het gezin bij wie ze verblijft.

In het verbeelden van de aantrekkingskracht van India als metafysische locatie komt de touch van Merchant Ivory naar voren: weelderige sets en nauwkeurige kostuums (Europees, roaring twenties-stijl, traditionele Indiase kleding) gecombineerd met personages die eindeloos praten terwijl ze niets zeggen over wat ze werkelijk voelen. Heat and Dust is na al die jaren een aangename verrassing: Olivia/Anne belichaamt iets universeels én actueels: de landverhuizer die nergens thuis is, maar die overal kan leven.


Te zien vanaf 21 maart