Economie

Net mensen

Nieuw genre op Twitter: de prikselfie. Oftewel, een foto van een ontblote schouder met pleister, vergezeld van de uitroep: leve de wetenschap! Corona, de maatregelen en de vaccins zijn de nieuwe frontlijn in de strijd van de welgestelden tegen de achtergestelden. Deze strijd spitst zich toe op de vraag of je je wel of niet neerlegt bij de ‘feiten’ en of je wel of niet de autoriteit aanvaardt van de experts die zich als de woordvoerders opwerpen van die ‘feiten’.

Dan heb ik het uiteraard over de virologen en epidemiologen die nu al achttien maanden in media, politiek en bestuur namens het virus spreken en uit hoofde daarvan meebeslissen over de politieke reactie op de ongewenste aanwezigheid ervan. Wie de wetenschap in twijfel trekt, is automatisch een #wappie en plaatst zichzelf daarmee in het kamp van alles wat dom, ongeciviliseerd en decadent is. Wie zich aan de aanbevelingen van de expert houdt, is verstandig en beschaafd.

In dit gepolariseerde landschap is de prikselfie net zo’n politiek icoon geworden als de regenboogvlag, het mondkapje, en de voornaamwoorden hij/zij/hen onder e-mails en avatars: ze demonstreren je morele superioriteit. In dit geval door je geloof in wetenschap te etaleren. Intussen zijn kritische vragen bij de rol van disciplines als virologie en epidemiologie evenzeer op hun plaats als de vragen die sinds het uitbreken van de financiële crisis in 2008 zijn gesteld bij de financiële economie, macro-economie, boekhoudkunde en fiscaal recht. Te vaak bleken de beoefenaars van deze disciplines geen belangeloze onderzoekers maar zaakwaarnemers van multinationals, die zich tooiden met het blazoen van de wetenschap om de belangen van hun particuliere broodheren aan het zicht te onttrekken.

Wetenschap is niet de verlosser

Wie wetenschap tot afgod maakt, gaat voorbij aan een halve eeuw empirische wetenschapssociologie. Die heeft aangetoond dat de wetenschapspraktijk zelden voldoet aan het monnikachtige, belangeloze, heroïsche beeld dat opdoemt uit het merendeel van de wetenschapsjournalistiek. Integendeel, wetenschap is als alle andere menselijke activiteiten. En dus delft het wetenschappelijk geweten soms het onderspit tegen de aanvechtingen van narcisme, hoogmoed, megalomanie en – in toenemende mate – het financiële belang van de negotie. Dat geldt ook voor het onderzoek dat de vaccins heeft gebaard. Terwijl overheden het merendeel van de kosten voor hun rekening hebben genomen, gaan de opbrengsten vrijwel volledig naar de aandeelhouders van de grote farmaceutische concerns die de patenten bezitten. Moderna, om er een te noemen, bereikte vorige week zijn hoogste beursnotering ooit, waarna vier grootaandeelhouders zichzelf de eerste gelukkige coronamiljardairs mochten noemen. Uiteraard is de een zijn dood de ander zijn brood – maar vanwege de schaal ervan is dit wel de overtreffende trap van cynisme.

Wranger wordt het als we naar het probleem kijken dat de vaccins moeten oplossen: de pandemie zelf. Tot midden dit jaar was de consensus dat het virus een natuurlijke oorzaak had. Het is een narratief waarin sommige virologen de rol van verlosser konden spelen. En waaraan de wetenschap al die blije prikselfies dankte: de heroïsche expert temt wederom de natuur. De afgelopen maanden is er echter groeiende twijfel ontstaan over de juistheid van deze verklaring. Amerikaanse onderzoeksjournalisten kwamen de ene na de andere onregelmatigheid op het spoor, die passen in een patroon van het uitwissen van de sporen van een ander, duisterder verhaal. Dat luidt dat het oorspronkelijke vleermuisvirus in een laboratorium in Wuhan zodanig is gemodificeerd dat het zich aan menselijk longweefsel kon hechten. Dat het vervolgens, eind 2019, door onachtzaamheid uit het laboratorium is ontsnapt. Daarmee zou de wetenschap in zekere zin dus zelf aan de wieg hebben gestaan van een pandemie die inmiddels aan zo’n vier miljoen mensen het leven heeft gekost en zo’n vierduizend miljard dollar aan welvaartsverlies heeft opgeleverd.

In dit narratief is wetenschap niet de verlosser maar is de knieval van sommige virologen en epidemiologen voor de mammon juist een soort oorspronkelijke zondeval. Mocht dat juist blijken, en waarschijnlijk komen we dat nooit te weten, dan zijn de gevolgen niet te overzien. Verdere erosie van het wetenschappelijke waarheidsmonopolie. Minder geld voor onderzoeksgroepen die zijn gespecialiseerd in virale modificatie. Om maar te zwijgen van de biljoenenclaims die China kan verwachten.

En dus past ons geen kritiekloos ontzag en klakkeloos gehoorzamen, maar gezonde argwaan. Wetenschappers – het zijn net mensen.