Film Festival Rotterdam: films uit Australië

Niemandsland

Net nu Australië wil afrekenen met haar racistische verleden, verschijnen er films die dat verleden juist naar boven halen. Te zien op het Rotterdams Film Festival.

Pas sinds korte tijd wordt er in Australië een breed debat gevoerd over de «schuld» van het blanke deel der natie, gevoed door een rij uiterst pijnlijke schandalen uit de afgelopen eeuwen. Australië ziet zichzelf graag als een tolerante, multiculturele staat die met haar verleden als achterlijke racistische uithoek heeft gebroken. Het Rotterdams Filmfestival toont de komende weken een selectie Australische films die commentaar geven op dat optimistische zelfbeeld. De films — zowel gemaakt door aboriginals als Ivan Sen en Rachel Perkins als door bekende blanke regisseurs als Rolf de Heer en Phillip Noyce — tonen beelden van de bekrompen kant van Australië, waarvan het racistische verleden zich kan meten met dat van de Verenigde Staten of Zuid-Afrika.

Toen de eerste vloot met gevangenen in 1788 in de baai van Sydney het anker uitwierp, gingen de Engelsen er gemakshalve van uit, net als de Hollanders voor hen, dat het continent «van niemand» was («terra nullius») en zij degradeerden de aanwezige bewoners met één pennenstreek tot een aparte diersoort, ergens tussen apen en mensen in, onmondig en onbetrouwbaar, bestemd om door een milde christelijke overheid te worden overheerst. Uit de mythe van een blank Australië ontstond een doelbewuste politiek van onteigening en onderdrukking van de aboriginals. Illustratief daarvoor is het beleid, vanaf het begin van de twintigste eeuw, om aboriginalkinderen van gemengd bloed op grote schaal bij hun ouders weg te halen en in blanke gezinnen te plaatsen. Het was een schrijnende combinatie van armenzorg en darwinisme. De gedachte was: als die kinderen een «blank» leven leiden en met blanken trouwen, dan zullen de aboriginals spoedig verdwijnen.

Beneath Clouds van de aboriginal Ivan Sen is een stroeve politiek-schematische film, zoals Ken Loach die dertig jaar geleden al maakte over Schotse arbeiderskinderen. Een jonge aboriginal ontsnapt uit een gevangenisboerderij en ontmoet op zijn vlucht een blond meisje dat is weggelopen van huis. In de korte tijd dat ze samen optrekken wordt duidelijk dat huidskleur hun lot zal bepalen: de jongen heeft een leven voor de boeg zoals de meerderheid van de aboriginals: vol armoede, verslaving, werkloosheid en criminaliteit. Het meisje heeft ook een aboriginalmoeder, maar ze oogt blank, en dus heeft ze een toekomst.

De meest omstreden film van het programma is gebaseerd op de ervaringen van de gestolen kinderen. Rabbit Proof Fence van de blanke Phillip Noyce, bekend van glossy Hollywood-producties als Patriot Games en Clear and Present Danger, is een commerciële, maar epische en aangrijpende film. Noyce toont het verhaal van drie aboriginalmeisjes die in de jaren dertig aan hun nieuwe blanke familie ontsnappen. Opgejaagd door hun weldoeners lopen ze naar huis, vijftienhonderd kilometer lang dwars door de woestijn, langs het hek dat West-Australië beschermt tegen de konijnen. Rabbit Proof Fence kreeg in Australië vooral veel aandacht door een onfrisse campagne van regeringszijde. De dramatische lading, maar vooral de tekst op de poster («What if the government kidnapped your daughter? It happened every week in Australia from 1905 to 1971») schoot de conservatieven in het verkeerde keelgat. Een parlementslid, Peter Slipper, dreigde met actie tegen filmmaatschappij Miramax, om «bezoedeling» van Australiës reputatie in het buitenland te voorkomen. Een minister verlangde zelfs openlijke excuses van de makers voor hun «misrepresentatie» van het verleden. Deze krampachtige reacties zijn extra wrang omdat de conservatieve regering al ernstig in opspraak is gekomen door de schandalige behandeling van vluchtelingen. Zelfs de Verenigde Naties kwamen in het geweer tegen de internering van minderjarigen in kampen in de woestijn; een senaatscommissie toonde aan dat de minister van Defensie met vervalste foto’s had geprobeerd aan te tonen dat asielzoekers op volle zee hun kinderen overboord gegooid zouden hebben.

Algemeen wordt de parallel getrokken met de ontkenning van de verantwoordelijkheid inzake de aboriginals. Ook door de aanslag in Bali keert conservatief Australië nadrukkelijk terug naar oude zekerheden. Premier Howard zette nog onlangs de van oudsher krampachtige relatie met de Aziatische buren onder spanning door zijn uitspraak dat de Australische regering zich het recht voorbehoudt eigenmachtig in te grijpen tegen terroristen, waar die zich ook bevinden. De Aziatische buren horen daarin de stem van de blanke koloniale superioriteit die Australië zo lang uitdroeg. De komst van het nieuwe Australië, ingeluid door het triomfantelijke succes van de Olympische Spelen van 2000, is op de achtergrond geraakt. De tegenstem klinkt in de bioscoop.

Tracking Tomorrow, een verzamelprogramma van het Filmfestival met speelfilms, korte films en documentaires over Australië en zijn oorspronkelijk bewoners.

Zie www.filmfestivalrotterdam.com