Niet bedoeld als encyclopedie

Anthony Grafton, Glenn W. Most en Salvatore Settis (eds.), The Classical Tradition, € 53,95

Tijdens de onlangs gehouden Week van de Klassieken kwamen de uitgeverijen Ambo en Athenaeum-Polak & Van Gennep met een gezamenlijke advertentie waarin zij recent verschenen boeken over de klassieke Oudheid aanprezen. Naast teksten van Epictetus en Velleius Paterculus en studies over de Atheense democratie, de relatie tussen keizer Nero en de filosoof Seneca en de invloed die Romeinse vrouwen hadden op de politiek werd ook het omslag afgebeeld van Het oude Egypte van Toby Wilkinson. Hoewel dat een meesterlijk boek is, leek het toch opmerkelijk dat het hier werd aangeprezen. Want hoewel Jona Lendering in Vergeten erfenis: Oosterse wortels van de westerse cultuur (2009) tamelijk overtuigend heeft laten zien dat ook andere, en deels oudere, culturen hebben bijgedragen aan het ontstaan van de moderne westerse cultuur zijn we nog altijd geneigd om bij het begrip ‘klassieke Oudheid’ te denken aan de Griekse en Romeinse beschaving. En de leerlingen die een felbegeerd plaatsje op een gymnasium hebben weten te bemachtigen, krijgen in een veelgebruikte lesmethode nog altijd te horen dat de invloed van de oude Grieken en Romeinen 'niet alleen is terug te vinden in onze taal, literatuur, beeldende kunst en architectuur, maar ook in onze normen en waarden en in de manier waarop we bestuurd (willen) worden’.
De redacteuren van het majestueuze boek The Classical Tradition schrijven terecht dat onze moderne cultuur niet alleen is gevormd door kennis en begrip van de Griekse en Romeinse oudheid, maar tevens door 'creatieve misverstanden’ over die culturen. Het beeld dat men in de Middeleeuwen, de Renaissance of tijdens de Romantiek van de klassieke Oudheid had wijkt over het algemeen sterk af van hoe hedendaagse onderzoekers daar tegenaan kijken, maar dat neemt niet weg dat de, al dan niet sterk vertekende, 'klassieke traditie’ een immense invloed heeft uitgeoefend.
Het door Renaissance-kenner Anthony Grafton, classicus Glenn W. Most en archeoloog en kunsthistoricus Salvatore Settis geredigeerde The Classical Tradition, met ruim zeshonderd bijdragen van zo'n driehonderd auteurs, is niet bedoeld als encyclopedie waarin je opzoekt wanneer Julius Caesar ook weer vermoord werd en wat de belangrijkste werken van Aristoteles zijn. Dergelijke informatie kun je op internet immers veel sneller vinden. Het boek is opgezet als gids voor een ieder die wil weten hoe de Griekse en Romeinse Oudheid heeft doorgewerkt in de westerse cultuur.
Zo begint het artikel over Alexander de Grote met de film die Oliver Stone in 2004 over hem heeft gemaakt en de mythe die in de loop der eeuwen rond de Macedonische vorst is ontstaan. Hoewel er ook een betrouwbare schets wordt gegeven van de historische persoon Alexander gaat verreweg de meeste aandacht naar de wijze waarop hij na zijn dood werd verbeeld in literatuur, beeldende kunst en politieke theorie. Bovendien wordt dit uitgebreide artikel gevolgd door kortere stukken over Alexandrië en het literaire alexandrianisme in zowel de Oudheid (Catullus en Cinna) als in de twintigste eeuw (Kaváfis en E.M. Forster).
Behalve voor lemma’s over figuren en verschijnselen uit de Oudheid wordt er ook veel plaats ingeruimd voor latere auteurs die zich door de Grieken en Romeinen hebben laten inspireren, zoals Dante, Chaucer, Petrarca, Milton, Gibbon, Goethe, Burckhart, Nietzsche en Heidegger, en aan fenomenen als het museum, het modernisme en het marxisme. Een onderwerp als het laatste lijkt niet erg voor de hand te liggen, maar Marx en Engels waren uiteraard opgegroeid in de vroeg-negentiende-eeuwse Bildungstradition, waarin kennis van de Griekse en Romeinse beschaving een centrale plaats innam. In hun werk werd regelmatig verwezen naar de figuren en gebeurtenissen uit de klassieke Oudheid. Belangrijker echter is dat de marxistische geschiedopvatting ertoe heeft bijgedragen dat er op een minder idealiserende wijze naar de Oudheid werd gekeken, en dat er meer aandacht kwam voor de materiële grondslagen van oude culturen.
De informatie is altijd accuraat en bondig en geschreven door eminente specialisten op het betreffende onderzoeksterrein. Zo is het artikel over de vijftiende-eeuwse humanist Lorenzo Valla - die met behulp van een filologische analyse aantoonde dat het document waarop de kerk van Rome haar aanspraak op de wereldlijke macht baseerde een vervalsing was - van de hand van de Groningse filosofiehistoricus Lodi Nauta, die twee jaar geleden een fantastisch boek over Valla’s kritiek op de scholastieke wijsbegeerte publiceerde. Het uitgebreide lemma over het genre van het commentaar is geschreven door redacteur Anthony Grafton, die niet alleen een grote reeks even diepgravende als leesbare boeken over de Renaissance op zijn naam heeft staan, maar ook een zeer charmante geschiedenis van de voetnoot.
Uiteraard is dit geen boek dat je van kaft tot kaft leest, maar wie op zoek gaat naar onderwerpen die hem of haar interesseren wordt automatisch op het spoor gezet van andere artikelen die hier op aanhaken, en die weer doorverwijzen naar nog meer onvermoede wetenswaardigheden. De woorden 'Fundgrube’ en 'schatkamer’ hebben uiteraard een hoog clichégehalte, maar in dit geval kun je er moeilijk omheen. Voor je het weet ben je avonden zoet met dit boek, en wat vaststaat is dat je je tijd op heel wat beroerdere wijze kunt besteden.

ANTHONY GRAFTON, GLENN W. MOST EN SALVATORE SETTIS (RED.)
THE CLASSICAL TRADITION
Harvard University Press, 1067 blz., € 47,50