voetbalgedrag Nederland-Slowakije 2-1

Niet brullen maar voetballen

OP EEN GRASVELD staat een aantal mannen, sommigen zijn wit, anderen oranje. Ze geven een spektakel ten beste waarbij ze hun uithoudingsvermogen tonen, hun behendigheid en hun status. Rond het grasveld staan toeschouwers. Nee, ik heb het niet over voetbal, maar over het baltsgedrag van kemphanen.Bij de kemphanen vermoed ik de essentie van het voetbal: het balspel is een baltsspel.

Als Arjen Robben in de zeventiende minuut het eerste doelpunt maakt voor Oranje, ziet iedereen hoe behendig hij met de bal omgaat en hoe vaardig en krachtig hij op het doel schiet. Hij is drie tegenstrevers en de doelman te snel en te slim af. De camera’s zoomen in. Vanaf nu komt Robben frequenter in beeld, ook al scoort hij niet meer. Hij is een held. Ook Van Bommel is een held. Hij scoort niet, maar hij is het alfadier en laat dat ook duidelijk zien: hij steekt zijn duim omhoog en knipoogt naar de lijnrechter als die een teken geeft dat de bal voor Oranje is.
Voetbal is niets anders dan de geritualiseerde strijd tussen mannelijke soortgenoten. Edelherten voetballen niet, maar brullen wel hard en lopen arrogant naast de tegenstrever. Is menselijk gedrag niet veel complexer? Misschien, maar betekent dat niet vooral dat wij een grotere diversiteit aan geritualiseerde conflicten hebben ontwikkeld, waarvan voetbal er slechts een is? Wedstrijden in hun veelzijdige vormen tonen tenslotte wie het slimst, het snelst, het behendigst, het moedigst, het sterkst is. Van dorpstoernooi tot wereldbeker. En zo kunnen kenmerken die belangrijk zijn voor de partnerkeuze netjes beoordeeld worden. Wie zou het meeste voedsel en andere hulpbronnen aanslepen en wie het best het gezin verdedigen tegen dreigende gevaren?
‘Als het om voetbal gaat’, schrijft Arnon Grunberg, 'interesseren mij de neveneffecten.’ Mij interesseren vooral de hoofdeffecten, maar misschien bedoelen we hetzelfde. Al snel kom ik bij geld en vrouwen terecht, en hiervoor bestaat ruimere interesse. Volgens Die Zeit ligt de gemiddelde geschatte marktwaarde van de Nederlandse topvoetballers rond 10,1 miljoen euro, terwijl die van Slowakije slechts 2,5 miljoen waard zijn. 'Verdiend gewonnen’, zei men na de wedstrijd, en dat blijkt te kloppen, al bedoelde men vermoedelijk iets anders. Als de tegenstander in de kwartfinale ook verdiend gaat winnen, ziet het er niet zo goed uit voor Nederland, want de Braziliaanse spelers behoren tot de top-drie wat marktwaarde betreft (gemiddeld 17,4 miljoen euro).
We zijn al in de tweede helft. Stekelenburg is nog jong en scoren is moeilijk voor een doelman. Toch groeit hij in de wedstrijd: in de 66ste minuut - het staat nog steeds 1-0 - verhindert hij tot twee keer toe de gelijkmaker. Al is hij maar doelman, zijn marktwaarde neemt toe. Verliezers zijn er ook: bij Slowakije is het Vittek. Hij treuzelt te lang, hij vergeet te scoren. Zijn gezicht verraadt het verdere wedstrijdverloop voor de Slowaken. Bij de winnaars is Van Persie de verliezer. Tien minuten voor het einde moet hij plaats ruimen voor Huntelaar. Dat doet zichtbaar pijn. Hij wil niet van het veld.
Zo volg ik het verloop van de wedstrijd, die wat spannender wordt, en vergeet even de hoofd- en neveneffecten. Gelukkig brengen de tv-beelden me snel weer op het juiste spoor. Zoals de vechtende kemphanen omringd worden door vruchtbare kemphennen, zo lopen jonge, sexy vrouwen in de kijker bij het sportgebeuren. Je zou ze ook hennen kunnen noemen, maar eigenlijk heten ze 'babes’ of 'cheerleaders’. Hun officiële 'mission statement’ is het motiveren van de eigen ploeg. Waarom dat schaars gekleed moet, is minder duidelijk.
In het wedstrijdverloop zijn beide teams nu even aan elkaar gewaagd. Wat dat met zich meebrengt laat zich raden: net als bij dieren wordt het spel een stuk agressiever. De geschoren schedels van een aantal spelers vallen meer op, de beelden tonen agressieve gezichtsuitdrukkingen in slow motion, de scheidsrechter trekt een paar keer een gele kaart. Vier jaar geleden was het met die agressie veel erger: Nederland en Portugal waren nog meer aan elkaar gewaagd en hebben - het zal wel toeval zijn - spelers met een vergelijkbare gemiddelde marktwaarde. Bronstige edelherten met een vergelijkbaar gewei, zou je kunnen zeggen. Bij die herten zijn er geen scheidsrechters, valt me op. Houden dieren zich meer aan de regels? Of ligt onze beschaving toch vooral in de evolutie van scheidsrechters?
Mijn gedachten worden verstoord door het tweede doelpunt. De Duitse commentator spreekt over het Nederlands elftal als voetbalestheten. Een mooie beschrijving, al wordt die in de laatste seconden van het spel enigszins ontkracht als Stekelenburg een gele kaart krijgt en een strafschop tegen. Bij de kemphanen springt een satellietmannetje snel op een wijfje, maar hij wordt er door de dominante man meteen afgegooid. Esthetiek kent grenzen.

Bart Kempenaers is directeur aan het Max Planck Instituut voor Ornithologie in Seewiesen en professor in gedragsecolie aan de Ludwig-Maximilian Universiteit van München