Het eerste bericht dat Tijs Hardam las toen hij op dinsdag 26 oktober om één uur ’s middags wakker werd, was van een journalist die vroeg of hij al geroyeerd was. De voorzitter van de Rotterdamse afdeling van de SP had de vorige avond een feestje gehad, en in halfslaap liet hij de journalist weten dat hij natuurlijk nog gewoon lid was. Daarna opende hij pas zijn andere chatgroepen. ‘Iedereen was aan het discussiëren. Op dinsdagochtend hadden leden al op Twitter laten weten dat ze niet meer konden inloggen op SPnet, ons intranet. Eerst dachten mensen nog: SPnet heeft altijd problemen. Maar toen kwamen de mails met royementen binnen.’

Vorige week royeerde de SP 33 leden, onder wie een Statenlid en de lijsttrekker van SP Utrecht. Ook Hardam werd geroyeerd. Hij stond kandidaat voor het voorzitterschap van de SP vanuit het Marxistisch Forum en is lid van Rood, de jongerenorganisatie die door de SP uit de partij is gestoten. Het Marxistisch Forum kent geen lidmaatschappen en geldt volgens leden als een discussiegroep van marxistisch georiënteerde SP’ers. Afgelopen september merkte de SP Marxistisch Forum en Rood aan als politieke partij en vorig jaar gebeurde dat bij de organisatie Communistisch Platform. Omdat een dubbellidmaatschap volgens de statuten niet is toegestaan, kregen leden van deze groepen brieven met de oproep te kiezen welk lidmaatschap ze wilden behouden. Kritische leden vinden de classificatie een gelegenheidsargument en vrezen dat de SP door deze royementen dissidente stemmen wil smoren.

Olaf Kemerink, de marxistische voorzitter van Rood die in de zomer van 2021 al uit de SP werd gezet, was niet verrast toen hij van de nieuwe royementen hoorde. Hij wijst erop dat de officiële reden weliswaar het dubbellidmaatschap is, maar dat de SP in de externe communicatie nog een extra motivatie opvoert, namelijk dat de geroyeerde leden geradicaliseerd zijn en oproepen tot gewelddadige revolutie. Hij ziet het verstoten van geradicaliseerde leden als een stap naar rechts in de koers van de SP, die al decennia van radicaal links naar gematigder links opschuift, zo ver dat de partij voor de verkiezingen van 2021 zelfs de blokkade tegen de partij van Mark Rutte ophief. De royementen zijn gericht op de radicalere tak, veelal jongeren, onder wie marxisten en communisten, die dat ‘flirten met de vvd’ bekritiseren.

Heeft de Socialistische Partij, die begon als kleine maoïstische groepering, dan permanent haar radicale veren afgeschud? Gerrit Voerman, hoogleraar Nederlandse politiek aan de Rijksuniversiteit Groningen, vergelijkt de SP van nu met de pvda van de jaren zeventig. De transitie van antiparlementaire, maoïstische club naar de parlementsgezinde sociaal-democratische partij die de SP nu is, culmineerde na de eeuwwisseling in de regeringsbereidheid van de partij. In 1974 publiceerde de SP nog over het kabinet onder leiding van pvda’er Joop den Uyl: ‘De werkende bevolking [kan] zijn belangen onmogelijk veiligstellen zolang het kapitalistiese systeem intakt blijft, zolang de produktiemiddelen in partikuliere handen blijven en de chaosekonomie niet is vervangen door een planmatige ekonomiese ordening. Daaraan kan Den Uyl niets veranderen – hoeveel inkomens, kennis en macht ook worden verspreid.’

25 jaar later, op het negende congres, kwam de SP met het programma ‘Heel de mens met een andere koers’. Grote concurrenten waren in de eerste plaats GroenLinks en daarna de pvda. De parlementaire democratie werd omarmd en grote bedrijven, banken en grond hoefden niet langer te worden genationaliseerd. Bestuurder Tiny Kox illustreerde die koers met een anekdote over het graf van Karl Marx in Londen. Toen Kox’ zoon daar het loodzware borstbeeld van de denker op het graf zag, zei hij tegen zijn vader: ‘Nou, die staat nooit meer op.’

In dat licht kan de huidige crisis worden gezien als een testcase. Bij de omarmde parlementaire democratie hoort immers ook interne democratisering, wat van het partijbestuur vergt dat het een diversiteit aan meningen laat bestaan zonder meteen te royeren. Volgens Kemerink is de partij nog niet zover. Hoewel de in de media aangevoerde reden voor de royementen, radicalisering, volgens hem illustreert hoe de partij naar rechts trekt, is van democratie in zijn ogen nog weinig sprake. ‘In de traditie van het maoïsme, dat teruggaat op het stalinisme, is het juist de praktijk om oppositie uit de partij te zetten. In die zin is het een stap terug.’

Gerrit Voerman begrijpt het besluit van de SP wel, laat hij telefonisch weten. ‘Hoe je het ook wendt of keert, de SP zit nog steeds aan de linkerkant van het politieke stelsel. Als je als links clubje iets wil bereiken, kun je twee dingen doen. Je kunt voor jezelf beginnen, of je kunt je aanmelden bij Rood of de SP en van binnenuit proberen de partij te radicaliseren. Het Communistisch Platform koos die laatste strategie.’ Ook Voerman ziet niets in de classificatie van het Communistisch Platform als een politieke partij. ‘Maar het is wel een goed georganiseerde club die van haar leden discipline verwacht. Die worden in de eerste plaats gehouden aan de lijn van Communistisch Platform, daaraan zijn ze volledig loyaal en pas daarna aan de SP. Ik snap wel dat de partij daar geen behoefte aan heeft.’

Hoewel hij benadrukt dat geen enkele club blij zou worden van infiltranten, ziet Voerman ook dat de SP moeite heeft met meningen die afwijken van de partijlijn. ‘Eenheid was het parool in de eerste decennia na de oprichting. In de jaren tachtig keerde de SP zich nog tegen het feminisme, omdat dat de arbeidersklasse zou verdelen, waarvan het kapitaal zou profiteren. Die eenheidscultuur werkt denk ik nog steeds door in de partij. Er zijn nog steeds mensen met invloed in de SP die in die tijd al partijlid waren en op die manier zijn gesocialiseerd.’ Daar komt volgens Voerman bij dat de manier waarop de SP is georganiseerd fundamenteel hiërarchisch is. De partijraad is het hoogste orgaan en is samengesteld uit afdelingsvoorzitters en het partijbestuur. Het congres bestaat uit afgevaardigden van de verschillende afdelingen, in plaats van uit alle leden zoals bij veel andere partijen. ‘Zo’n getrapt systeem heeft filters waardoor het al snel lijkt dat het met de steun voor de kritiek aan de basis wel meevalt.’

‘De royementen doen denken aan de PVV: we willen geen leden, want dan is er ook geen gezeur’

Toen Jan Marijnissen in 2015 terugtrad als partijvoorzitter, had de SP de keuze tussen twee nieuwe kandidaat-voorzitters. ‘Rooie Ron’ Meyer, die was voorgedragen door de partijleiding en de lijn van Marijnissen wilde voortzetten, stond tegenover Sharon Gesthuizen, die streefde naar meer democratisering in de partij. Het werd Meyer, maar met slechts 59 procent van de stemmen. Volgens Gerrit Voerman schudde die uitslag de SP op. ‘Er was geen rekening mee gehouden dat Gesthuizen als tegenkandidaat zoveel stemmen zou krijgen, dat er zoveel stemmen waren voor interne democratisering.’

De royementen van het afgelopen half jaar deden Gesthuizen, die in 2017 de partij verliet en sinds 2018 lid is van GroenLinks, aan de pvv denken, vertelt ze. ‘Die zeggen: we willen helemaal geen leden, want dan heb je ook geen gezeur.’ Het wekt de schijn dat de SP nu, vlak voor de interne verkiezingen, door het royeren van kritische leden de oppositie monddood wil maken, vindt ze. ‘Terwijl ik denk: so what als er mensen worden verkozen die een scherpe linkse koers willen varen?’

Hoewel Gesthuizen geen actieve rol meer heeft in de SP, hoort ze van leden dat die zich al geruime tijd zorgen maken. ‘Het SP-bestuur denkt blijkbaar weg te komen met de boodschap dat kritische leden worden geroyeerd omdat ze lid zouden zijn van een andere politieke partij. Mensen zijn toch niet zo dom?’

De strijd gaat volgens haar niet zo zeer om de koers als wel om wie de touwtjes in handen mag houden. Debatteren over grote meningsverschillen hoort wat Gesthuizen betreft bij een brede volkspartij. Ze noemt het verkapte partij-aristocratie als een partij een duidelijke lijn wil uitzetten waar iedereen zich achter moet scharen. ‘Vroeger als je naar de kerk ging, had je voorgangers die namens jou spraken. Maar tegenwoordig kan iedereen zenden, iedereen heeft kanalen om zijn mening te uiten. Dat alleen de partij voor jou spreekt, dat past niet meer.’

Sharon Gesthuizen kan zich wel wat voorstellen bij de bezorgdheid over radicalisering, maar vindt ook dat het bestuur zelf het zaadje van de revolutie bij de jongere garde heeft geplant. ‘Bij de verkiezingen van 2017 had de SP een poster van partijleider Emile Roemer met kandidaat-Kamerleden eromheen en de zin “klaar om te knokken”. Het was revolutie voor en revolutie na, daar werd de sier mee gemaakt. Ik heb nog nooit een geweldloze revolutie gezien.’

Gesthuizen werkt op een hogeschool en ziet dagelijks wat er onder jonge mensen speelt. ‘Activisme hoort heel erg bij onze tijd. De rechtsstaat heeft wat tikjes te verduren gehad, er zijn problemen met discriminatie, het gaat slecht met het klimaat, er is onrust in de wereld. Er zijn ontzettend veel thema’s waarvan jongeren denken: wacht eens even, volwassenen hebben jarenlang de tijd gehad om hier afspraken over te maken en dat lukt niet, dus de beuk moet erin. Het is belangrijk om radicalisering in de gaten te houden, maar het antwoord moet nooit zijn: je bent niet meer welkom. Dan weet je dat je aanstuurt op nog meer polarisatie. Juist omdat de democratie zelf tegenwoordig van veel kanten wordt aangevallen, moet je laten zien hoe weerbaar je bent, in plaats van de luiken dicht te doen.’

De partijtop wil graag dat de SP gezien wordt als een respectabele partij, zegt de geroyeerde Tijs Hardam. ‘We zijn niet meer dat enge communistische clubje, maar willen een eerlijke overheid en hogere zorgsalarissen, dat soort nobele ideeën.’ Het bestuur onder leiding van Jannie Visscher en Lilian Marijnissen heeft volgens hem definitief afstand genomen van het communisme. ‘Ron Meyer gaf nog net genoeg lipservice aan Marx, drukte een boekje en kwam af en toe op een zomerschool van Rood vertellen dat hij ook in de revolutie gelooft, maar nu is het marxisme een bedreiging voor de eigen ideeën van de partij. Tijdens de scholing kregen Rood-jongeren les over Marx, maar ze zagen vervolgens dat de partij niets meer met die ideeën doet. Met die jongeren had de partij ook anders kunnen omgaan. Ze hadden kunnen zeggen: ga je gang, jullie mogen best wat radicaler zijn.’

Voor Hardam en de andere geroyeerden, van wie sommigen al decennia actief zijn binnen de SP, zijn de royementen erg verdrietig, zegt hij. ‘Dinsdag werd ik platgebeld door journalisten en was ik vooral aan het kijken hoe ik dit politiek het beste kon aanpakken. Pas later daalde het besef in dat ik me zes jaar lang kapot heb gewerkt voor de partij en er nu word uitgetrapt.’

Lees verder