Niet zo beleefd!

Te zien tot en met eind januari in Leeuwarden, Haarlem, Nijmegen, Utrecht, Alkmaar en Groningen. Inl. 020-6243939.
Het theater is wel eens beschimpt als een tweederangs kunstvorm, omdat er op het podium zo gulzig gebruik wordt gemaakt van het originele materiaal dat de andere kunsten creeren. Een voorstelling als Gala & Dali van Lisa Marcus en Henri van Zanten kan dat vooroordeel bevestigen. In deze theatervoorstelling proberen Van Zanten en Marcus de taal van Salvador Dali te benaderen. Door middel van spel, kleding, decor en requisieten zetten zij beelden neer die de meeste toeschouwers erg bekend zullen voorkomen. De man met de wijd opengesperde ogen en de zwierig gekrulde snor, de schildersezel, de gelige woestijnvlakte, de mooie vrouw met het strenge gezicht, de bank in de vorm van een sensueel paar lippen. De grote rol die de belichting hierbij speelt maakt duidelijk dat de surrealistische atmosfeer van Dali’s schilderijen voor een belangrijk deel een kwestie is van lichtval. En ook dat theatermaker Bob Wilson hier veel van heeft geleerd, te zien aan de wijde vlakte met de zinderende horizon die het beginpunt is van zijn toneelbeelden.

Maar de beelden die Henri van Zanten en Lisa Marcus neerzetten halen bij lange na niet de onaantastbare perfectie van Wilsons toneelbeeld. En ze zijn ook ruw en houterig vergeleken bij het gelikte gemak waarmee in videoclips plaatjes aan elkaar worden geregen. Videoclips hebben in het teren op andermans originele materiaal het theater ver voorbijgestreefd. Met een paar eenvoudige technische foefjes kunnen beelden (en geluiden) worden ingevoerd, opgeslagen en verwerkt. Zangers kunnen playbackend rondlopen in de landschappen van Dali en niemand verbaast zich er nog over als zo'n zanger achteloos de amorfe vorm aanneemt van Dali’s gesmolten horloge. Nu is dat niet zo choquerend als het gebeurt met beelden die al deel uitmaken van de massacultuur (Dali heeft op dat ‘grootverbruik’ bewust aangestuurd). Maar het is voor de fans van cineast Wim Wenders even slikken bij het zien van de clip van U2 bij het nummer 'Stay (Faraway, So Close)’. Deze videoclip toont beelden uit de film Der Himmel uber Berlin, waarbij de popmusici de plaats hebben ingenomen van Wenders’ engelen Bruno Ganz en Otto Sander. Misschien technisch gezien een bijzondere prestatie, en bedoeld als ode aan de film. Tegelijk is deze korte, snelgemonteerde samenvatting echter een belediging voor Wenders, die met zijn trage films zijn publiek niet wil overdonderen, maar wil uitnodigen om opnieuw het kijken te ontdekken. Maar goed, je kunt het zien als de promotie van Wenders in de clipcultuur, al werd zijn naam als mederegisseur alleen genoemd bij de nominatie van de clip voor een MTV-Award.
Terug naar Lisa Marcus en Henri van Zanten. In het licht van deze ontwikkelingen is hun poging de beeldtaal van Dali te annexeren aandoenlijk krakkemikkig. Het verlopende perspectief wordt geschetst met losjes neergekraste strepen op de speelvloer. Het gekleurde licht, dat in theater nou eenmaal minder goed te beheersen valt dan op een schilderij, maakt het beeld hier en daar tot een waterige aquarel. En Dali en Gala lijken vanuit de verte misschien op de schilder en zijn muze, maar zijn bij nader inzien voornamelijk Henri van Zanten en Lisa Marcus. Twee theaterbeesten die hun eigen obsessies botvieren op het echtpaar Dali. Henri van Zanten als de excentrieke alleskunstenaar, die zijn fantasievolle theorieen niet alleen bedenkt maar ook doorleeft. En Lisa Marcus als de bloedmooie, oversekste en dominante kunstenaarsvrouw. Dat krijg je in het theater, waar men zich niet gladjes in Dali’s plaatjes kan monteren maar ieder beeld opnieuw in elkaar moet worden getimmerd. Dan raken die beelden doordrenkt van de persoonlijkheden van de makers.
Daar ligt de kracht van het theater, en daarin gaan Van Zanten en Lisa Marcus eigenlijk niet ver genoeg. Ze blijven te beleefd tegenover het echtpaar Dali, houden zich te veel aan het feitenmateriaal. Terwijl de charme van hun voorstelling ligt in de manier waarop zij Dali’s persoonlijke beelden die publiek bezit zijn geworden, weer prive proberen te maken.