Nieuw amsterdam

Er bestaat een eiland dat Nieuw Amsterdam heet. Dit is geen sprookje over kokosnoten, koraalriffen en schipbreukelingen - het is echt waar. Nieuw Amsterdam ligt op 37.50’ zuiderbreedte en 78.10’ oosterlengte, midden in de Indische Oceaan, recht onder het uiterste zuidpuntje van India, ongeveer ter hoogte van het Australische Melbourne. Om precies te zijn: het eiland balanceert op de Centraal-Indische drempel waartoe ook, een paar duizend kilometer noordelijker, de Chagos eilanden en de Malediven behoren.

Dit klinkt allemaal mooier dan het is, want Amsterdam Eiland is een onbewoonde bergtop in het koude zuiden. Het is er niet alleen kil, waarschijnlijk waait het er ook altijd. Het eilandje is negen kilometer lang en zes kilometer breed, ongeveer zo groot als Schiermonnikoog. Het hoogste punt steekt ruim negenhonderd meter het water uit en aan de rotsige stranden liggen zeeleeuwen en zeeolifanten te wachten tot er eens iets gebeurt.
De stuurman van de Victoria, het schip van de Portugese ontdekkingsreiziger Fernao de Magelhaes, zag het eiland op 18 maart 1522 als eerste liggen. Deze Juan Sebastian de El Cano schreef in zijn logboek: ‘We legden aan. Het zag er onbewoond uit, er groeien geen bomen en het heeft een omtrek van twaalf mijlen.’ De Portugezen dachten er niet aan het eiland een naam te geven. Dat deed de Nederlandse scheepskapitein Van Diemen een eeuw later wel, toen hij in 1633, onderweg uit Batavia, aanlegde om zeeleeuwen te schieten voor zijn hongerige bemanning. Van Diemen claimde het eiland overigens niet voor Nederland. Een Franse expeditie riep het eilandje in 1843 daarom uit tot Frans grondgebied, zodat Nieuw Amsterdam sindsdien Nouvelle Amsterdam heet.
In de negentiende eeuw viel het onder het bestuur, voor zover er iets te besturen viel, van de gouverneur van Mauritius - zo'n drieduizend kilometer verderop. Maar de enige mensen die er wel eens kwamen, waren walvisvaarders en vissers met averij. Toen Frankrijk haar koloniale bezit reorganiseerde in overzeese departementen, overzeese gebiedsdelen en andere stukjes Frankrijk, ging Nieuw Amsterdam deel uitmaken van de Taaf, de Terres Australes et Antarctiques Francaises, samen met Kerguelen, de drie eilanden van de Crozet Archipel, het eilandje St. Paul en Terre Adelie, de taartpunt die Frankrijk opeiste van het Zuidpoolcontinent.
Deze gebieden zitten niet op elkaars lip; de afstand tussen Nieuw Amsterdam en St. Paul bedraagt een paar honderd kilometer, die tot de Kerguelen een kleine 1800 kilometer. Het is een mirakel dat Nieuw Amsterdam ooit ontdekt is, want het ligt nogal uit de route. Ook op moderne kaarten is het niet te vinden. Kaarten van de Indische Oceaan beslaan het gebied tot de Chagos eilanden, kaarten van West-Australie lopen niet ver genoeg door naar het westen, kaarten van de eilanden voor de Oostafrikaanse kust lopen niet ver genoeg door naar het oosten en zelfs op de perfecte National Geographic wandkaart van Antarctica is het niet te vinden, omdat het daarvoor net weer te ver buiten het Zuidpoolgebied ligt. De reisgidsspecialist verkoopt negen verschillende reisgidsen naar de Indische Oceaan - en ook daarin geen woord.
De Fransen exploiteren sinds 1951 een meteorologisch station op Nouvelle Amsterdam. Sinds 1955 geven zij postzegels uit van de Taaf, vooral plaatjes van zeeleeuwen, zeeluipaarden, zeeolifanten en walvissen. In 1979 werd Juan Sebastian de El Cano met een zegel geeerd en een paar jaar geleden kreeg de Diomedea Amsterdamensis, een ongewerveld zeediertje uit de regio, zowaar ook een zegel. En er naar toe? 'Nee, daar vliegen we niet op’, zucht de dame in het reisbureau. 'Misschien kunt u het proberen op Mauritius? En anders wellicht in Perth? Met een boot moet dat toch lukken, in drie weken?’