Toneel

Nieuwe John Lanting?

Toneel: De tante van Charlie van Brandon Thomas

Het zal zo’n twintig jaar geleden zijn. In een Londense buitenwijk zag ik een familiematinee van Charley’s Aunt. Dat stuk werd geschreven door Brandon Thomas (1856-1914), wereldpremière op 21 december 1892 (Londen). Het wordt sindsdien beschouwd als de «moeder aller kluchten», vertaald in 22 talen, waaronder Chinees, Esperanto, Russisch en Zulu. Thomas heeft een twaalftal kluchten geschreven, dit is het enige stuk dat hem heeft overleefd. Twee Britse college-studenten willen een erotische afspraak met twee meisjes, ze hebben een chaperonne nodig, dat wordt de tante van een van hen, die komt niet opdagen, de twee jongemannen dwingen hun butler om voor tante te spelen, waarna de échte tante alsnog komt opdagen. Zoiets.

De butler/tante werd in die uitverkochte Londense matinee indertijd gespeeld door John Inman, beter bekend als de warenhuisverkoper op de herenafdeling, Mister Humphries, in de serie Are You Being Served?, de nicht-als-een-kathedraal met het huppelloopje en een fietsenstalling in zijn bovengebit. Vanaf zijn eerste opkomst nam Inman de zaal voor zich in, met een subtiele timing, weergaloze improvisaties en dezelfde «foute» flikkergrappen waarmee hij zijn medespelers in de televisieserie tartte. Hij was de ster van de middag, maar hij liet zijn medespelers alle ruimte, voor hogeschool-ensemblespel, Engelse comedy op zijn best. Koos Terpstra heeft de klucht in zijn Rotterdamse jaren (bij het RO-Theater) nog eens doen herleven in een nieuwe vertaling (van Harm Edens), onderdeel van een kluchtenproject, waar ook Arsenicum en oude kant deel van uitmaakte. Nu staat De tante van Charlie weer op het Nederlandse repertoire, een productie van Albert Verlinde en Roel Vente (V&V Produkties), hier vooral een podium voor Jon van Eerd, de gedoodverfde opvolger van de vader aller kluchtspelers, John Lanting (Theater van de Lach). Ik ben gaan kijken in Amstelveen. Volle bak, publiek ging ervoor vanaf moment één, bulderende lachsalvo’s.

Als toneelkijker ben ik dol op kluchten. Het onderscheid tussen kluchten en komedies heb ik nooit begrepen. Vóór de Franse uitvinder van de burgerlijke klucht&komedie, Molière, het hogeschoolwerk van zijn scherpe Parijse komedies kon aanpakken, heeft hij zich in de Franse provincie veertien jaar lang «warm» gelopen met het schrijven en spelen van korte kluchten. Onze eigen Gerbrandt Adriaanszoon Bredero: hetzelfde verhaal. Het handwerk leerde hij in De klucht van de koe en De klucht van de molenaar, waarin hij de basis legde voor prachtige komedies als De Spaansche Brabander en Moortje. Die basis is steeds situatie-humor: er wordt een krankzinnige machinerie aan omstandigheden gecreeerd, waaruit de personages zich moeten zien te redden. De klucht en de komedie scharnieren om de geur (wat heet: de stank) van publieksvoyeurisme, in combinatie met subtiliteit en timing in de uitvoering.

Ik heb naar deze voorstelling van De tante van Charlie zitten kijken als een koe naar haar eerste blikseminslag. Vooropgesteld: het voyeurisme is volop aanwezig. Daar scoor je goed mee, in Amstelveen (en elders). Maar subtiliteit en timing, ho maar! Die Jon van Eerd is een ongeleid zagende Black&Decker die een container bielzen klieft. En wát heeft die jongen het met zijn quasi-gevoel-voor-humor, én met zichzélf, enorm getroffen zeg! Met zijn ijdeltuiterij blaast hij iedereen van de speelvloer. Niet zó moeilijk trouwens – zijn jonge tegenspelers bieden hem geen enkele partij, de ouderen (zoals Huib Rooymans) vervallen in een tenenkrommende kwadratuur van de karikatuur. Met als enige uitzondering de vader van de twee opgejaagde trutjes, Maarten Wansink. En wie heeft in vredesnaam de actrice Pamela Teves, u weet wel, die ziekenhuisdirectrice uit Onderweg naar morgen, ooit wijsgemaakt dat ze kan acteren? Schrale troost: het Amstelveense publiek gaf me massaal, maar dan ook echt massaal ongelijk. Hun avond kon niet meer kapot. Ik wilde me na afloop voor de sneltram naar Amsterdam CS werpen.

Net op tijd dacht ik aan John Inman.

De tante van Charlie van Brandon Thomas is nog tot eind februari 2005 overal in het land te zien. Inlichtingen: www.v&ventertainment.nl