Nieuwe wegen naar de kiezer

De illegalen het land uit en de coffeeshops dicht. Dat wil het CDA. Maar het wil ook een einde aan het onzalige marktfetisjisme. Een gesprek met Tineke Lodders-Elfferich over de nieuwe koers van de christen-democraten.
IEDEREEN MOET werken voor z'n uitkering, het gezin kan niet genoeg gewaardeerd worden en soft drugs en illegalen moeten uitgebannen. Wie het vorige week verschenen CDA-rapport Nieuwe wegen, vaste waarden slechts via de pers tot zich nam, krijgt het idee dat de christen-democraten zich definitief buiten het politieke debat plaatsen - of minstens op de uiterst rechterflank van dat debat.

Maar Nieuwe wegen is tegelijkertijd een vlijmscherpe analyse van hoe de samenleving en het samenleven te gronde dreigt te gaan aan het allesoverheersende marktdenken. Een pleidooi voor een niet-neutrale overheid die pal staat voor degenen die door de markt ondergesneeuwd dreigen te raken. En een analyse van hoe de pluriformiteit in de knel komt doordat de markt zich nu eenmaal richt op zo groot mogelijke meerderheden. Een rapport met uitspraken waar de PvdA een puntje aan kan zuigen: ‘Solidariteit is meer dan de verdeling van inkomens.’ In feite pleit het CDA-rapport voor een maakbare samenleving: 'Met argumenten als “de samenleving is niet maakbaar” of “het valt niet te voorkomen” wordt het verlies aan kwaliteit van de samenleving gelaten aanvaard.’
Daar steekt de toekomstvisie van de PvdA, eveneens vorige week verschenen in de vorm van een concept-resolutie, bleek bij af. Net als het CDA wil de PvdA in Ideeen voor de toekomst een lange-termijnvisie schetsen. Maar een regeringspartij kan dat blijkbaar niet: het PvdA-geschrift gaat nota bene veel minder ver dan het PvdA-verkiezingsprogramma en wordt voorafgegaan door een angstig reclamepraatje voor het huidige kabinetsbeleid: pas op, Nederland zakt op de Europese economische ladder, we kunnen ons geen grappen veroorloven.
Meerdere commentatoren wezen de afgelopen week op de opvallende overeenkomsten tussen de lijnen in het CDA- en het PvdA-rapport. En inderdaad, de werkstukken vallen nauwelijks anders te lezen dan als een wederzijds huwelijksaanzoek, hoe gelukkig het paarse kabinet ook is. Tineke Lodders, vice-voorzitter van het CDA en de vrouw die als interim-partijvoorzitter opdracht gaf tot het maken van Nieuwe wegen, ontkent niet dat haar partij inmiddels heel wat dichter bij de PvdA staat dan bij de VVD: 'De VVD wekt niet de indruk af te willen stappen van de nogal liberale stokpaardjes die ze berijden. Met de PvdA zijn er, wat betreft de sociale maatregelen, de taak van de overheid, het denken over mensen die ongewild langs de kant staan, meer overeenkomsten.’ Maar nee, er zijn geen gesprekken gaande over samenwerking, wat tijdens Lubbers II wel gebeurde. Lodders: 'Ik zou daar ook tegen zijn. Het is goed gebruik in Nederland om op basis van de verkiezingsuitslag en het programma te kijken op welke samenwerking je uitkomt.’
NIEUWE WEGEN, vaste waarden werd geschreven door een forse denktank van onder meer oud-Euro-commissaris Frans Andriessen, WRR-voorzitter Donner, hoogleraar Franken, Ernst Hirsch Ballin, Rabo-topman Wijffels en Lodders zelf. Daarbij geadviseerd door onder meer Lubbers, Heerma, partijvoorzitter Helgers, Maij-Weggen en Yvonne van Rooy. Indien de partij het de komende maanden bekrachtigt, is het rapport de basis voor een nieuw verkiezingsprogramma.
Een paar citaten. 'Sociale waarden komen in het gedrang als economie, concurrentie en markt alleen voorop staan. Zeker, creativiteit en wedijver brengen dynamiek in een samenleving. Maar samenwerking en saamhorigheid zijn minstens zo belangrijk.’ 'De mogelijkheid om in het persoonlijk gedrag keuzen te maken, groeit. Tegelijkertijd nemen de mogelijkheden voor de samenleving af om de ontwikkelingen zodanig te beinvloeden dat zij aan mensen ten goede komen.’ 'Zonder sturing slaat verrijking om in verarming, wanneer commerciele overwegingen alles op zo groot mogelijke doelgroepen afstemmen. Flexibilisering van werk kan uitdraaien op tijdgebrek voor de omgang met vrienden, familie en gezin.’
Het gezin. We hadden het kunnen zien aankomen, niet voor niets dook de term 'gezin’ de afgelopen maanden steeds vaker op bij CDA-kopstukken. De 'verantwoordelijke samenleving’, het CDA-adagium van de afgelopen jaren, is vervangen door een centrale rol voor het gezin. Wie even door de spruitjesgeur van die term heen bijt komt in het CDA-rapport vooral maatregelen tegen die verdacht veel lijken op dat waar PvdA-minister Melkert mee bezig is: mogelijkheden voor zorgverlof; meer variatie in arbeidstijd, ook voor ouderen; meer mogelijkheden voor herintredende ouders. En verder: 'opvoeding’ erkennen als werk, verhoging van de kinderbijslag (opdat ouders daar goede kinderopvang mee kunnen betalen), en 'het handhaven van de zondag als collectieve vrije dag van mensen voor elkaar, voor ontmoeting, bezinning en ontspanning’. Maatregelen die veel mensen, en zeker mensen met kinderen, als muziek in de oren zullen klinken.
Waarom wordt het in vredesnaam 'gezinsbeleid’ genoemd? Daarmee schrikt u mensen af die wel voor concrete maatregelen zijn.
Lodders: 'Als mensen de term “gezin” slechts associeren met een echtpaar met kinderen en de vrouw achter het aanrecht, vind ik dat niet wij, maar die mensen traditioneel denken. “Gezin” zien wij als een vijfletterwoord voor een eigentijds, modern, duurzaam leefverband van mensen die verantwoordelijkheid voor elkaar willen dragen. Degenen die het CDA gevolgd hebben zouden kunnen weten dat we al veel langer hebben afgerekend met het ouderwetse gezinsidee. En noemt u maar eens een alternatieve benaming die genoeg mensen aanspreekt.’
Kinderbeleid misschien, omdat het allemaal verzorgers van kinderen betreft, of zorgbeleid, of samenlevingsbeleid? Nee, dat vindt Lodders allemaal niks.
Aan de reacties te zien is die term toch een pr-fout van de eerste orde. Maar daar heeft u schijt aan?
'Ik gebruik dat woord niet, maar ik heb er inderdaad lak aan, ja. Ik vind het modieus gepraat, als men roept dat die term niet klopt. Iedereen weet toch wat er met gezin bedoeld wordt? En volgens mij heeft het merendeel van de mensen, ook jongeren, daar ook geen probleem mee.’
OPMERKELIJK IS dat het CDA invoering van een ministelsel in de sociale zekerheid (zoals de VVD wil) afwijst om 'gezinsredenen’. Een ministelsel, zo denkt het CDA, leidt ertoe dat ouders beiden zoveel mogelijk gaan werken om - zolang ze dat werk hebben - zich zo goed mogelijk financieel in te dekken tegen slechtere tijden. Het CDA pleit, zoals ze overigens al jaren doet, voor een 'splitsingsstelsel’ in de belastingen. En hier herkennen we eindelijk weer de ouderwetse christen-democraten. Want zo'n splitsingsstelsel stimuleert vrouwen om achter het aanrecht en bij de kinderen te blijven. Het houdt in dat partners hun inkomens bij elkaar mogen optellen om het vervolgens voor de belastingen te splitsen in twee helften. En aangezien mannen over het algemeen een hoger uurloon verdienen dan vrouwen, is het, zeker als dat inkomen belastingtechnisch overgeheveld kan worden naar de vrouw, financieel het gunstigst als de man zoveel mogelijk werkt.
Het CDA heeft een revolutionaire oplossing bedacht voor wat in jargon het probleem van de insiders en de outsiders heet, oftewel het probleem dat de bescherming van mensen die werk hebben (minimumloon, ontslagbescherming) ten koste gaat van de kansen van mensen die geen werk hebben. Oplossing van het CDA: schaf het minimumloon af, maar niet de minimum- uitkering, en laat iedereen die een uitkering heeft, werken. Het effect zal zijn dat velen voor een aantal uren in de week een baantje vinden, zij het onder het minimumuurloon, en dat de overheid het loon aanvult tot uitkeringsniveau.
Een inventief idee, maar je slaat wel de zogeheten bodem uit het loongebouw.
'Waarom? Op dit moment verdient al vrijwel niemand het minimumloon. Blijkbaar kunnen de werkgevers en werknemers heel goed samen vaststellen hoe hoog de lonen moeten zijn, ook zonder de bodem van het minimumloon. Het minimumloon dient op het moment vooral om de uitkeringen aan te relateren, maar je kunt dat sociale minimum ook best los daarvan vaststellen.’
Hoewel CDA en PvdA beiden arbeid zien als belangrijkste 'integratiefactor’, is er een groot verschil tussen de plannen van beide partijen: waar de PvdA de nadruk legt op door de overheid gefinancierde 'uitkeringsbanen’ en door de overheid goedgekeurd vrijwilligerswerk, wil het CDA dat uitkeringsgerechtigden zich op de markt aanbieden. Met alle voordelen, maar ook met de gevaren van dien. Een supermarkt wil best een boodschappeninpakker voor een gulden per uur; de overheid vult zijn salaris wel aan tot uitkeringsniveau. De werkloze moet wel, want die is in de optiek van het CDA verplicht om alle werk aan te nemen.
Bent u niet bang dat de overheid zo massaal de marktsector gaat subsidieren en dat bovendien de huidige uitkeringsgerechtigden straks veertig uur per week werken voor een loonuitkering van 1200 gulden per maand?
'Dat voorbeeld van die inpakker is natuurlijk erg extreem. In dat geval is het loon geen reele aanvulling van de uitkering, en dat zal de uitkeringsinstantie niet accepteren. De vakbonden zullen dat ook niet accepteren. Je mag niet van mensen verwachten dat ze voor praktisch noppes gaan werken. Zeker, het inkomen per uur zal omlaag gaan, maar dat was ook juist de bedoeling. Maar waar de grens ligt weet ik eerlijk gezegd niet. En verder hebben we inmiddels gezegd - dat staat niet in het rapport - dat mensen die werk vinden wat meer moeten krijgen dan de huidige uitkering.’
Terwijl het vorige kabinet van CDA en PvdA de btw juist verlaagde onder het mom dat dit goed zou zijn voor de werkgelegenheid, pleit het CDA nu voor een forse verhoging van de btw ('belasting op gebruik’), om daarmee de belasting op arbeid te kunnen verlagen. En dat is niet het enige punt waarin het rapport fors afstand neemt van het beleid van het - eigen - vorige kabinet. Van het no nonsense-economische beleid van Lubbers is niets terug te vinden. Lodders: 'Het rapport heet niet voor niets Nieuwe wegen, vaste waarden. We ontkennen niet onze verantwoordelijkheid voor het verleden, maar als iets niet blijkt te werken, moet je op zoek naar nieuwe wegen.’
HET AARDIGSTE aan Nieuwe wegen is dat het bijna anarchistische of libertaire pleidooi dat mensen weer grip moeten krijgen op het eigen leven en de eigen omgeving - onafhankelijk van de staat en de commercie. Waarbij de overheid de taak heeft de pluriformiteit te beschermen. Het is voor de minderheden niet ongunstig dat de christen-democraten zich langzamerhand zelf een minderheid voelen: niet eerder pleitte het CDA zo vurig voor verscheidenheid, voor verschillende identiteiten. En voor een nieuw vrijheidsbegrip: 'Vrijheid is niet alleen de ruimte om naar eigen inzicht te handelen. Vrijheid is ook de bescherming door de overheid van de ruimte en van de samenleving waarbinnen de vrijheid betekenis krijgt.’
Hoe anders is de toon zodra het gaat over politie en justitie, drugs en vreemdelingen. Hard optreden is daar het devies.
In het rapport stelt u dat gedogen niet bij een sterke en consequente overheid past - soft drugs en illegalen moeten uitgebannen. Hoe stelt u zich dat concreet voor?
Voor het eerst tijdens het gesprek aarzelt Lodders. 'De lijn die in het rapport zit is heel helder. Wij vinden dat als je als overheid zegt dat bepaalde dingen niet moeten gebeuren, je je daar ook aan moet houden.’
Inderdaad, een consistent verhaal. Maar de vraag is hoe u dat in de praktijk vorm denkt te geven.
'De reikwijdte van het rapport is niet voor niets tien, vijftien jaar. We zullen niet overmorgen een streep door al dat gedoogbeleid halen; als over pakweg vijftien jaar de laatste coffeeshop gesloten is, dan zou dat een prachtig resultaat zijn.
En illegalen heten niet voor niets illegaal: er zijn nu al wetten die stellen dat zij hier niet mogen zijn. De wetgeving die er is handhaven en uitvoeren, dat is het hele antwoord op het illegalenverhaal. Dat betekent niet alleen die mensen opsporen, maar ook ze uit de illegaliteit helpen. Inderdaad, door ze het land uit te zetten. Je kunt toch niet omdat “heksenjacht” zo'n vervelende term is, alles maar laten zoals het is?’
Lodders wil er wel met nadruk op wijzen dat er natuurlijk in internationaal verband aan gewerkt moet worden dat mensen hun land niet meer hoeven ontvluchten: 'Er staan in het rapport niet voor niets zeer duidelijke passages over ontwikkelingssamenwerking, over het vormgeven van internationale solidariteit.’
Bent u niet bang dat u met dit rapport per saldo niemand aanspreekt, omdat degenen die het sociale karakter van het CDA waarderen, niets moeten hebben van het uitbannen van soft drugs en illegalen, en andersom?
'Die vraag gaat ervan uit dat mensen die zien dat er een probleem is met het drugsbeleid en met het beleid voor vreemdelingen, geen warm hart hebben, dat dat rechtse mensen zijn. Dat is niet zo.’
Het CDA kiest met 'Nieuwe wegen’ nadrukkelijk voor een christelijke, een confessionele profilering. Trekt u daarmee wel genoeg kiezers? Of vindt het CDA inmiddels in navolging van oud-bisschop Gijsen van Roermond dat het aantal volgelingen er niet toe doet, als het maar ware volgelingen zijn?
'De waarden waar wij voor pleiten - gemeenschapszin, onderlinge solidariteit, nationale en internationale gerechtigheid en rechtvaardigheid - worden breed gedragen in de westerse cultuur en gelukkig ook elders, en dat is niet in de laatste plaats te danken aan 2000 jaren christendom. Je kunt in de geschiedenis vaststellen dat wanneer mensen op een kruispunt van wegen stonden, wanneer er zeer belangrijke beslissingen moesten worden genomen, juist de christelijke inspiratie heel vaak als een bordje de weg wees en grote groepen meevoerde, ook mensen die zich niet christelijk voelen in de zin van behorend tot een christelijke kerk.’
KUNT U ALS partij, aannemend dat de partij zich achter dit rapport stelt, uit de voeten met de huidige fractie?
Lodders, sneller dan snel: 'Uiteraard, het is onze fractie.’
Maar u weet ook dat dit rapport, vooral op sociaal-economisch gebied, een heel andere, socialere richting kiest dan veel prominente fractieleden.
'Ik denk dat we ons goed moeten realiseren dat een politieke partij altijd een ontwikkeling doormaakt. Het huidige partijprogramma is natuurlijk een tijdsopname van 1993, dat is inmiddels alweer dik twee jaar oud. De fractie is natuurlijk meer met de korte termijn bezig, maar ik ben ervan overtuigd dat de fractie kan meegaan in de discussie over dit rapport. Je kunt niet als partij dit stuk bekrachtigen en dan een dag later iets doen dat er haaks op staat, omdat het rapport pas ingaat bij het volgende verkiezingsprogramma.’
En is Hans Helgers de goede partijvoorzitter bij deze toekomstvisie?
'Dat zult u wel merken.’
Nee, meer wil ze daar niet over kwijt. Het is een publiek geheim dat partijvoorzitter Helgers en fractievoorzitter Heerma het niet met elkaar kunnen vinden. Terwijl ze beiden door Tineke Lodders naar voren zijn geschoven. Waar Heerma de man is van het sociale sociaal-economische beleid, is Helgers de man van het harde optreden tegen illegalen en soft drugs, van meer bevoegdheden voor politie en justitie. De twee lijnen die ook in Nieuwe wegen zitten.
Lodders zelf wordt aanstaande zaterdag op de Partijraad herkozen tot vice-voorzitter. En wat is er waar van het gerucht dat zij voorzitter wordt van het college van bestuur van de Vrije Universiteit? 'Ik? Ah, wat enig zeg. Nee, zonder gekheid. Er word een voorzitter gezocht, maar dat zal ik niet zijn. Ik moet niet denken aan een fulltime baan in Amsterdam. Ik woon in Mook, niet in Mokum.’