Noodkreet

Alom dreigen mensen te verzuipen in werkloosheid. Terwijl wordt geschreeuwd om mensen die voor pompen kunnen zorgen.

Hoe laat je op papier een noodkreet luid en indringend klinken? Door hier in hoofdletters en vet gedrukt te schrijven dat de werkloosheid in Nederland hoog en in sommige andere landen van de Europese Unie veel te hoog is? Door daarbij de schrikbarende percentages af te drukken van het aantal jongeren dat in Spanje of Griekenland geen werk heeft, percentages waarbij het ook al niet te tolereren Nederlandse percentage verbleekt? Door het uitzichtloze verhaal van een werkloze vijftiger te vertellen die zich vernederd voelt omdat hij na een sollicitatie niet eens meer te horen krijgt dat hij niet op gesprek mag komen?

Vorige week kwam de Internationale Arbeidsorganisatie, ilo, met haar jaarlijkse rapport World of Work. Daarin waarschuwt ze voor sociale onrust in Europa. De kans daarop is volgens de ilo toegenomen als gevolg van de crisis, de bezuinigingen, de in veel landen toegenomen inkomensongelijkheid en de oplopende werkloosheid. De ilo deed geen oproep tot opstand, maar waarschuwde voor de tijdbom in een samenleving waarin grote groepen mensen onvoldoende zeggenschap hebben over hun eigen leven.

In dezelfde week kwam het uwv, het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen, met een arbeidsmarktprognose voor Nederland. In het kort kwam die prognose hierop neer: tot 2018 blijft de werkloosheid hoog. Dat is nog bijna vijf jaar. Tot 2020 zou er op de arbeidsmarkt ook geen tekort aan werknemers ontstaan. Dat is een andere manier om te zeggen dat er dus werkloosheid zal zijn.

Dat jaartal van 2020 bleef haken. Dat is precies het jaar dat de laatste jaargang van de babyboomgeneratie 65 wordt. In het recente verleden is ons voorgehouden dat het met pensioen gaan van die veel leden tellende generatie tot een grote vraag op de arbeidsmarkt zou leiden. Elke hand die werk kon verrichten zou hard nodig zijn. Dat had waarschijnlijk ook wel geklopt, ware het niet dat de crisis roet in het eten gooide.

Wat je nu ziet gebeuren zijn tegen elkaar in werkende ontwikkelingen. Om de vergrijzing, een gevolg van die grote groep (aanstaande) ouderen en de hogere leeftijd die zij bereiken, betaalbaar te houden is besloten de aow-leeftijd te verhogen en ouderen te stimuleren ook langer te blijven werken. Dat heeft succes. Maar door de crisis is het effect dat veel ouderen werkloos zijn, waar ze tot een paar jaar geleden met de vut konden. Kort gezegd: ouderen moeten werken, maar er zijn onvoldoende banen.

Dat geldt ook voor vrouwen. Ook die worden gestimuleerd om meer te gaan werken, terwijl er onvoldoende banen zijn. In de zorg zou het werk voor het oprapen liggen, was de prognose. Maar ook die voorspelling blijkt vooralsnog niet te kloppen, gevolg van bewust beleid.

Er was nog iets uit de uwv-prognose dat bleef haken: ook als de economie volgend jaar zou groeien neemt de werkloosheid toe. Dat komt doordat degenen die wel werk hebben productiever zijn. De vraag is wat daar de oorzaak van is. Komt dat doordat zij meer uren maken, werken ze harder per uur of helpt de automatisering die hogere arbeidsproductiviteit een handje? Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat het niet alleen de automatisering is. Daardoor is ook hier iets vreemds aan de hand: een groot deel van de Nederlanders zit werkloos thuis, terwijl het andere deel harder moet werken.

vvd-fractievoorzitter Halbe Zijlstra liet vorige week weten dat wat hem betreft nieuwe bezuinigingen gehaald moeten worden bij onder meer de uitkeringen. Coalitiegenoot en collega-fractievoorzitter van de pvda, Diederik Samsom, reageerde onmiddellijk: er mag niet getornd worden aan de afspraken in het sociaal akkoord dat het kabinet heeft gesloten met werkgevers en werknemers. Dus niet de WW-uitkering alsnog lager of alsnog korter.

Behalve dat het eenzijdig opzeggen van het sociaal akkoord het toch al niet zo hoge vertrouwen in de politiek zou doen kelderen, getuigt de oplossing van Zijlstra ook niet van veel creativiteit. De voorzitter van de christelijke vak­centrale cnv, Jaap Smit, zou zeggen dat Zijlstra nog steeds draait aan de knoppen van een oud apparaat. Op een bijeenkomst in het Haagse perscentrum Nieuwspoort zei Smit, eveneens vorige week, dat hij ingrepen in de WW en het ontslagrecht vindt getuigen van onmacht. Daar voegde hij overigens aan toe dat hij zich zelf ook onmachtig voelde. ‘Hoe maken we de sprong naar de toekomst?’ vroeg hij zich hardop af. Tijdens diezelfde bijeenkomst noemde de Tilburgse hoogleraar Ton Wilthagen het gemorrel aan uitkeringen en het ontslagrecht ‘achterkantdiscussies’. Volgens hem is de hamvraag: waar verdient Nederland over vijftig jaar zijn geld mee?

Om het vraagstuk rondom werk en werkloosheid nog complexer te maken: in het zaaltje naast de bijeenkomst met Smit en Wilthagen waren leveranciers van pompen bijeen. Die leveren pompen voor onder meer de scheepvaart, brouwerijen en zwembaden. Ze hebben een lesboek laten maken voor mbo-leerlingen, I like pompen. Ze willen er jongeren mee enthousiasmeren om zich te specialiseren in de techniek van pompen. Omdat er een groot tekort is aan technisch personeel.

Meer ouderen en vrouwen die willen en moeten werken tegenover minder betaalde banen, steeds harder werkende mensen tegenover een groter wordende groep mensen zonder werk, een overvloed aan personeel in de ene sector tegenover tekorten elders – het is bij lange na geen volledige analyse van de huidige problemen op de arbeidsmarkt, eerder een ondersteuning voor de oproep van cnv-voorzitter Smit dat een betere analyse nodig is. Om daarna met betere oplossingen te kunnen komen dan korten op uitkeringen of het versoepelen van het ontslagrecht. Moet het werk bijvoorbeeld niet beter worden verdeeld? Te duur, wordt dan gezegd in Den Haag. Maar kunnen we het ons wel veroorloven om daar niet opnieuw over na te denken?