Nooit het midden

Mondriaan heeft in zijn hele oeuvre middellijnen en kruispunten in het midden vermeden. Hij verschoof evenwichten en keek naar het onbeschrijflijke wiegen van rechthoekige kleuren alsof het wolken waren.

Medium schwartz mondriaan detail
Horizon, fragment van Johannes Schwartz, 2017 © Johannes Schwartz

Dat schilderij, Compositie in wit en zwart, in het kleine museum in Eindhoven was de eerste abstracte Mondriaan die ik zag. Maar hoe ik het ding zag – dat zou ik graag nog willen weten. Misschien keek ik toen naar de vreemde energie van de zwarte lijnen in het vierkante witte vlak. Schilderijen waren vooral nog plaatjes. Je keek dus naar wat erin gebeurde zoals je stripverhalen las. Bij Mondriaan waren er eerst die twee rechte lijnen. De horizontale lijn bovenin, de hoofdlijn over de hele breedte van het vlak, was de dikste en trok daarom de meeste aandacht. Rechts in beeld gaat een dunnere, rechte lijn strak van boven naar onder. Daarvandaan, van net boven het midden, is er een lijn, evenwijdig aan de lijn daarboven, en tot aan de rand rechts. Dat stuk is minder dik dan de hoofdlijn maar dikker dan de verticale lijn. Ik zag lijnen die bewogen en tot stilstand gekomen waren tot een compositie waarin de schakeling van lijnen ergens rechtsboven in het vierkant gebeurde – in ieder geval weg uit het midden. Daarom kon de compositie bijvoorbeeld geen venster voorstellen. De lijnen waren eigenzinnig en stelden alleen zichzelf voor. Dat was het: ze waren abstract. Veel later pas begreep ik, toen ik verder kon kijken, dat deze lijnen het witte vierkant in vijf rechthoeken verdeelden waarvan er niet één ook zelf een vierkant was. Die ongelijkheden zijn overzichtelijk en tegelijkertijd zo oneindig geheimzinnig als de beweging van wolken in een roerige lucht.

De ongelijkheden zijn overzichtelijk en tegelijkertijd oneindig geheimzinnig

Naar Mondriaan kijken is moeilijk. Maar ongeveer daarover heeft Johannes Schwartz een glashelder kunstwerk gemaakt. Eigenlijk is het een soort proefopstelling. In de latere jaren dertig had Mondriaan, voor een portfolio, van een aantal werken foto’s laten maken. Door Schwartz zijn die opnieuw, tegen een zwarte achtergrond, gefotografeerd: we zien elk schilderij in zijn eigen formaat omgeven door een zwart passepartout en daarbinnen nauwkeurig gecentreerd. In dit werk dat Horizon heet, staan de panelen naast elkaar op een rechte houten richel tegen de muur opgesteld. Het zijn, nogmaals, foto’s van al eerder gefotografeerde oudere schilderijen met rondom zwart. Ik denk dat ze daarom dubbel roerloos lijken en zo zwijgzaam als foto’s van je overgrootouders.

In Mondriaans portfolio moest je bladzijden omslaan en dan zag je de schilderijen één voor één. Je kon ook terugbladeren. De nuchtere opstelling in Horizon toont de foto’s in een onverbiddelijke ordening die van lang na Mondriaan is. Het is de koele ordening van Minimal Art. In de onbeweeglijke foto’s zien we de schilderijen naast elkaar als vlinders opgeprikt achter glas. Als onder een vergrootglas ook.

Small 0343 00
Piet Mondriaan, ‘Composition en blanc et noir II, 1930. Olieverf op doek, 50,5 x 50,5 cm © Peter Cox / Collectie Van Abbemuseum

Er is nog een eigengereide interventie waarmee Johannes Schwartz deze installatie van foto’s heel streng en ook dubbelzinnig maakt. Van links naar rechts heeft hij over de tien foto’s, precies door het midden, een strakke rechte lijn gezet. De dikte daarvan lijkt wat op die van Mondriaans lijnen in de schilderijen maar toch wat zwaarder. Omdat de schilderijen in hun zwarte omlijsting op de foto gecentreerd zijn, gaat de lijn ook daar door het midden. We zien dat die middellijn nergens in de schilderijen samenvalt met horizontale lijnen waarmee Mondriaan wikkend en wegend evenwicht zocht in zijn composities.

Om redenen van lay-out worden hier de laatste vier fotopanelen van de tien gereproduceerd. De horizontale middellijn werkt zo onwrikbaar streng dat we daaraan voorbij een meeslepend zicht krijgen op hoe Mondriaan schilderijen componeerde met het steeds weer verschuiven van ongelijke evenwichten. Ook zien we hoe hij de beweegbare ruimte van een vlak verder aan het ontdekken was. Om zomaar wat heen en weer rangschikken ging dat niet. Hij keek naar het onbeschrijflijke wiegen van rechthoekige kleuren alsof het wolken waren. Daarom heeft Mondriaan zijn hele oeuvre lang middellijnen en kruispunten in het midden vermeden. Overal in zijn onvergetelijke schilderijen zijn zwarte lijnen verschillend omdat een dunne lijn een kleur anders vasthoudt dan een dikke. Aan al dat herinnert ons Johannes Schwartz. Zeg nou niet dat we dat al wisten. Dit ernstige werk Horizon laat dat nog eens zien. Dat is nooit ten overvloede.

PS: De schilderijen van Mondriaan die in de vier laatste foto’s van Schwartz optreden zijn de nummers B252, B255, B263 en B265 in de catalogus van Joop Joosten. Ze werden gemaakt tussen 1934 en 1936. Het werk Horizon werd onlangs tentoongesteld in de galerie van Annet Gelink in Amsterdam, die het opnieuw zal tonen op Art Rotterdam, in februari volgend jaar