Corona: De economie van straks

Nu alle pijnpunten zijn blootgelegd

Een economische klap van deze omvang heeft Nederland na de Tweede Wereldoorlog nooit meegemaakt. Het coronavirus leert ons een lesje. Maar wat doen we ermee? Het is tijd voor het wensdenken.

De ‘Donna Gnora’-boerderij brengt groente en fruit bij de mensen thuis. Venetië, 8 april © Simone Padovani / Awakening / Getty Images

Het is 2045. De premier heeft zojuist de zweeftrein Amsterdam-Groningen in gebruik gesteld. Het is de voltooiing van een in 2024 ingezet project, waarin elektrisch hogesnelheidsvervoer aangelegd werd op alle hoofdaders van het Nederlandse wegennet. Daarbuiten worden pedelecs gebruikt die tot zestig kilometer per uur halen; de veilige driewielervariant voor senioren is bijzonder populair. De overbodig geworden stroken asfalt zijn belegd met zonnepaneelfolie.

In Loon op Zand brandt een eeuwige vlam (op zonnebloemolie) ter herinnering aan de Corona Schok van 2020, het begin van het einde van de fossiele economie. Die was – het valt niet goed meer voor te stellen – georganiseerd rond langeafstandsconsumptie. De Schok leidde tot de anti-Vuvu-beweging (‘samen tegen Virussen, Uitstoot, Vervuiling en Uitputting’), met de Post-Corona Partij als politieke tak. In 2022 zette de pcp-coalitie de transitie in.

De twee miljoen hectare Nederlandse landbouwgrond is grotendeels voedselbos geworden, of vlasteelt voor de Bulgaarse textielproductie. Alle vlees in de winkels is kweekvlees, het Westland produceert op zonne-energie en waterstof, 87 procent van wat we kopen is Made in Europe. De plasticproductie werkt op hergebruik sinds de industriële toepassing van het Feringa-procédé (hij kreeg er in 2039 zijn tweede Nobelprijs voor). De grondstof wordt geleverd middels statiegeld, plasticbelasting en aanvoer vanuit plasticsoep-netten die sinds 2026 wereldwijd in zee deinen. Nog slechts vijf procent van de woningen en kantoren heeft geen warmtepomp. De metingen van stikstofdepositie en CO2-uitstoot zijn in 2031 gestaakt; ze waren verwaarloosbaar klein geworden. In de Amsterdamse grachten zijn forellen waargenomen. Onder de Magere Brug heeft zich een beverpaar gevestigd.

Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek werken Nederlanders gemiddeld 17,3 uur per week, in aanvulling op het basisinkomen. Dat werd tijdens de Schok geïntroduceerd als onderdeel van de Wet-Klaver, de Nederlandse uitwerking van de Europese Transitiewet 2022.

De Wet heeft veel veranderd. De helft van de woningvoorraad is nu in handen van woningcorporaties. Kredietverlening voldoet aan de RvF-eis (‘Reëel voor Financieel’) die De Nederlandsche Bank sinds de Wet mag opleggen; private schulden, met name hypotheken, zijn sterk gedaald. Huizenprijzen groeien al een decennium stabiel met inkomens mee. Loonbelasting en btw zijn verlaagd. Overheidsinkomsten komen voor 85 procent uit de waardestijging van vastgoed, zodat speculatie niet meer loont. Private kapitaalstromen zijn binnen Europa grotendeels verdwenen; de Europese Centrale Bank faciliteert publieke, RvF-consistente kapitaalstromen. Dat heeft rust gegeven, en ruimte voor innovatie. Zuid-Europese inkomens naderen gestaag de Noord-Europese niveaus, geholpen door de sterk toegenomen vraag naar Made in Europe-producten.

Zou het zo gaan? Het lijkt geen erg realistisch scenario, in ieder geval geen toekomstbeeld dat het Centraal Planbureau of een zichzelf respecterende denktank voor zijn rekening wil nemen. Maar het is wel een antwoord op de problemen die het virus ons toont.

Het virus legt de vinger op de zere plekken in onze economie. De wereld is ongelooflijk complex, de problemen die we hebben zijn veelvormig. Hoe hangen ze samen? Het is een vraag waar onze intelligentste denkers niet uitkomen. En ziedaar, een nietig bolletje eiwitten en dna zoomt met grote precisie in op onze pijnpunten die één ding gemeen hebben: ze creëren kwetsbaarheid voor Covid-19. Een raadselachtige eigenschap, die niemand had kunnen bevroeden. Alsof het virus bedoeld is om problemen zichtbaar te maken.

Het virus dwingt ons industriële luchtvervuiling te reduceren, om auto en vliegtuig te laten staan. Het virus hakt in op alles wat zich moet verplaatsen. De mondiale productieketens vallen goeddeels stil. De schoorstenen in China roken zodat elders meer geconsumeerd kan worden – maar nu even een stuk minder. In Europa treedt verstarring op in de auto-industrie, in de ketens die ons met verwoestende gevolgen voorzien van de dertien miljoen auto’s in dit land.

En het geldt niet alleen voor onze overmatige productie en verplaatsing. Het virus is ook een lakmoesproef die sociale kwetsbaarheid zichtbaar maakt, in de vorm van economische ontreddering. Die – om maar een voorbeeld te noemen – de Afro-Amerikaanse gemeenschap zo keihard treft dat zelfs president Donald Trump moest erkennen dat er diepere problemen dan alleen het virus achter die kwetsbaarheid schuilgaan.

Het zijn de sociaal-economische lessen van dr. Covid. Waar sterker bezuinigd is op gezondheidszorg en sociale verzekeringen, waar de ongelijkheid in inkomens groter is, waar de baanzekerheid kleiner is en de financiële kwetsbaarheid schrijnender, daar valt de economie sneller uit elkaar. Ouderwets gezegd: waar het kapitaal sterker profiteerde van uitbuiting van arbeid, zit men nu dieper in de penarie.

De flexibele schil, waar bedrijven zo goedkoop mee konden werken, valt als eerste af. Plotseling zijn zzp’ers, micro-entrepreneurs en Uber-chauffeurs niet langer een oplossing voor bedrijven, maar een probleem voor de maatschappij. Er zijn eenvoudig te veel economisch zwakkeren, en er is te weinig administratieve infrastructuur om snel genoeg geld op hun bankrekening te krijgen.

Waar het kapitaal sterker profiteerde van uitbuiting van arbeid, zit men dieper in de penarie

Veertig procent van de Amerikanen en Britten heeft niet eens de paar honderd dollars en ponden voor een nieuwe koelkast. Dus blijven de kwetsbaren werken, overspoelen ze de ziekenhuizen, snijden ze in hun uitgaven. De vraaguitval is enorm. Covid-19 maakte van hun kwetsbaarheid een acuut macro-economisch probleem.

Zeg niet dat daar een zekere rechtvaardigheid in zit: hoe ga je dat uitleggen aan zeventien miljoen werkloze Amerikanen? Het is een bruut feit. Zoals Arnon Grunberg onlangs schreef: Amerika was al lang een derdewereldland. De pandemie maakt het pijnlijk duidelijk.

Waar de economie dreef op de groei van schulden, is de terugslag nu groter. Lenen is problematisch geworden, leningen doorrollen moeilijk. De last van afbetaling en rente kan plotseling het verschil zijn tussen failliet gaan en overleven.

Ook de obesitas-epidemie wreekt zich. Onder het mom van eigen keuzes van mondige burgers en vrijheid van reclame werd de volksgezondheid ondergraven. Alweer is Amerika het extreme voorbeeld, dankzij onbereikbare gezonde voeding in stedelijke food deserts en een dodelijke combinatie van endemische beeldschermverslaving met te veel antidepressiva, alcohol, snoepreclame en fastfoodgelegenheden. En ook wij ontsnappen er niet aan. De helft van de Nederlandse volwassen bevolking heeft ernstig overgewicht, maar op de IC zijn dat er negen van de tien.

Zoals het virus lichamen vernielt, zo ontzielt de plaag van het massatoerisme onze oude steden. Een stad als Venetië is volkomen verziekt. Het virus bevrijdde ook Venetië van zijn kwelgeesten.

Vervuiling, uitbuiting, schulden, ongelijkheid, welvaartsziekten, massatoerisme – het zijn de grote problemen van onze tijd. Ze worden allemaal in één klap blootgelegd door Covid-19. Kijk: dit gebeurt er als je de zaken zo inricht.

Het virus leert ons een lesje. De vraag is nu: wat doen we ermee? Want lessen zijn nog geen handelingsperspectief. Dat perspectief bieden scenario’s wel: ze schetsen een verbeelde toekomst, als stip op de horizon. Maar te veel scenario’s laten niets aan die verbeelding over. Ze zijn geschreven alsof we geen keuzeruimte hebben. Het zijn ‘Tina’-scenario’s, naar de beruchte woorden van Margaret Thatcher: There Is No Alternative. Niet de verbeelding is aan de macht, maar de doorgetrokken lijnen. Het enige wat in deze scenario’s varieert is de duur van de contactbeperkingen en de gradaties van overheidsbeleid. Geld bijdrukken leidt tot wat meer of minder inflatie. De rente gaat daardoor stijgen, of toch niet. Vitale infrastructuur wordt genationaliseerd en weer naar de beurs gebracht. Ons bbp herstelt zich na drie of zes jaar. Enzovoort.

In dit frame denken we na over variaties in uitkomsten die best groot kunnen zijn op de schaal van de pre-corona economie – maar die niets te maken hebben met de lessen die het virus ons leert. Het zijn de omtrekken van het kapitalisme zoals we dat kenden. Duitsland kan niet wachten om zijn auto-industrie weer op te starten. klm hoopt snel alle 164 vliegtuigen weer de lucht in te krijgen. Venetië wil in de herfst weer toeristen kunnen verwelkomen. Dat het business as usual wordt ligt vast; de vraag is alleen hoe snel.

Maar de toekomst ligt niet vast. De stappen die we nu zetten, bepalen welke toekomst we krijgen, zei schrijver en natuurkundige Paolo Giordano nog vorige week. We moeten uitzicht hebben op een alternatieve toekomst. We moeten wensdenken op een breukvlak van de geschiedenis.

Helaas voor de wensdenkers is er een catch 22. Als de contactbeperkingen lang duren (zes maanden of meer) is de oude orde kapot. Dan is er geen geld om te investeren in een transitie. Als we over twee maanden alweer aan het werk kunnen, herstelt de oude orde redelijk – en is de druk tot hervormen afwezig.

We moeten de onhoudbare vorm van kapitalisme – met zijn ongelijkheid, zijn schulden, zijn vervuiling, zijn extreme kwetsbaarheid – niet willen ruïneren. We moeten de markteconomie redden van zichzelf, met doortastende hervormingen. Maar we moeten ook blijven wensdenken, en we moeten genoeg geschrokken zijn van de lessen van het virus om te beginnen met echte verandering. Anders raken we verstrikt in de Tina-werkelijkheid.

Steun geen bedrijven die gezondheid en milieu ondermijnen, of die een financieel casino in de lucht houden. Geef de rest liquiditeit op voorwaarde van verduurzaming en schuldherstructurering. Laat aandeelhouders en schuldeisers meebetalen. Bescherm de lonen. Houd een beperkte vorm van basisinkomen vast. Organiseer een sociale verzekering voor zzp’ers. Verander het belastingsysteem: progressiever, en met meer kapitaalbelasting. Er is genoeg om mee te beginnen

De schok van dit virus hebben we van onze levensdagen nog niet meegemaakt, en daarom moeten we de analyse van dr. Covid de rest van ons leven voor ogen houden. We moeten koersen op scenario’s buiten de doorgetrokken lijntjes. Die zijn op langere termijn wel degelijk haalbaar, met de lessen van dr. Covid als leidraad.