O verrotte wereld

Een besloten diner, Karlsruhe, huisknechten in livrei, ingehuurde dwergen die de gasten met veren waaiers de geur van lelies toe wapperen. Ziehier de setting voor een sociale satire van formaat over de Duitse jetset van de internationale zakenwereld.

Johann Holtrop is het prototype van de geslaagde topmanager. Via Deloitte en nog zo wat managersfuncties is hij terechtgekomen op de plek waar de Duitse schrijver Rainald Goetz (1954) hem spot: als ceo bij Assperg, een wereldwijd multimediabedrijf à la Bertelsmann, met zijn wortels in het suffe Schönhausen. Tachtigduizend werknemers, jaaromzet twintig miljard euro. De wereld van Holtrop is volkomen masculien. Vrouwen zijn er alleen secretaresse, hr-medewerkster of echtgenote, al dan niet met eigen baan of kunstzinnige bezigheid. Als denkend en beslissend wezen zijn ze in de grote-geld-wereld onbetekenend. Ook Holtrops eigen vrouw (en in één alinea blijkt hij zelfs kinderen te hebben) speelt geen enkele rol in zijn leven. Als leider is hij geen licht. Zijn filosofie is ‘we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden, maar het moet wel rond zijn’, en als de dramatische teruggang van de bedrijfsresultaten na 9/11 en later tijdens de bankencrisis hem gewaarwordt, blijkt zijn financieel inzicht flinterdun. Holtrop is vooral goed in het peilen van de stemming en het spelen van machtsspelletjes. Hij is een rat, en deinst er niet voor terug iedereen die hem voor de voeten loopt te ontslaan. Sommige van zijn ondergeschikten worden zo tot het uiterste gedreven dat ze suïcide plegen.

Small goetz mitkamera c sv

De wereld rondom het bedrijf Assperg is al even verrot: alle winsten zijn boekhoudtrucs met verschillende bv’s en vestigingsplaatsen om de belasting te ontduiken. Geld kan zomaar ‘wegsijpelen’ op de beurs; een wonderlijk eufemisme. Kunstenaars worden opgetrommeld om de zeldzaam optredende ‘hunkering naar diepgang’ van de managers te voeden. Van de echte wereld, waarin mensen ’s avonds in hun eigen huis het licht aansteken en zich thuis voelen, vangt Holtrop slechts nu en dan een glimp op. Dat de wereldwijde crisis die echte wereld raakt en mensenlevens verwoest, daarvan heeft Holtrop geen besef.

Stilstand laat meteen ruimte voor de innerlijke afgrond en leegte

Met superieure ironie schetst Goetz de vaart die noodzakelijkerwijs in het leven van dit soort ceo’s ‘op de hoogste golf’ ingesleten is. Stilstand, door even zonder mobiel bereik te zijn of in een file te zitten, laat meteen ruimte voor de innerlijke afgrond en leegte. Als lezer zie je Holtrop in vliegende vaart een kamer binnenkomen, en passant zijn stimulerende pilletjes wegslikken, orders uitdelen aan zijn PA, iemand ontslaan, in zoevende auto’s met chauffeur (‘de sound van rijkdom’), helikopters of privé-jets stappen, op een receptie binnenkomen waar alle hoofden zich naar hem omdraaien, en: voort gaat het. Ook als hij – zeldzame momenten – achter zijn bureau zit, is hij voortdurend in beweging. Er komt iets in hem op, hij maakt er meteen een notitie van, en – floep – daar gaat het ideetje het bedrijf in, waar het al dan niet zal stranden in onuitvoerbaarheid. Maar dat maakt Holtrop niets uit: hij is al weer twintig stappen verder. Goetz heeft de oververhitheid van Holtrops leven geraffineerd weten te stileren.

Mannen die op dit niveau opereren krijgen op een bepaald moment zo weinig weerwerk dat ze een tijdlang al hun grillen kunnen volgen. Zo worden ze onderhevig aan iets dat moeilijk door henzelf te beïnvloeden is: hun eigen humeur. Van het ene op het andere moment slaat Holtrops humeur om, en laait de woede in hem op om snel daarna weer uit te doven. En het is zijn onvermogen om zijn eigen impulsen te onderdrukken, dat hem uiteindelijk de das om zal doen.

Pas als Holtrop door ziekte plotseling kwetsbaar wordt en zijn macht begint te tanen, dringt tot hem door dat zijn omgeving allerlei onaangenaams van hem vindt. Precies als toen hijzelf begon aan zijn carrière, treedt het ‘verachtingssysteem’ in werking. Ook dat ontluisterende moment beschrijft Goetz als een beweging. Daarna volgt nog een laatste opleving, maar is de dramatische ondergang van Holtrop aanstaande.

Rainald Goetz heeft een verleden als toneelschrijver en in punk, avant-garde en filosofisch-structuralisme. Beroemd werd zijn televisieoptreden, in 1983, waarin hij met een scheermes in zijn voorhoofd sneed en het bloed langs zijn gezicht liet lopen terwijl hij een tekst voorlas. Johann Holtrop is onderdeel van de cyclus Schlucht (ravijn of dal), die in onlogische volgorde verschijnt en waarin ook een audio-cd of een toneelstuk kan worden gepubliceerd. Dat ontregelende karakter voert Goetz consequent door. De ondertitel van de roman, Afbraak van de maatschappij, is duidelijk over zijn engagement. Toch is de roman veel meer dan een pamflet; er lijkt lang aan gesleuteld te zijn tot het de juiste vorm had. Het experiment was voor Goetz kennelijk deze keer te proberen een op het oog conventionele roman te schrijven, om zo veel mogelijk lezers te confronteren met zijn visie. Dat is overtuigend gelukt in Duitsland, waar de roman maandenlang talk of the town was, en het zou terecht zijn als de beginnende uitgeverij Leesmagazijn, die zich toelegt op vertalingen van non-conformistische auteurs, met deze vertaling succes kreeg. Om te beginnen zouden alle ceo’s van grote bedrijven, politici en kunstenaars die aanschurken tegen het veelverdienende establishment Johann Holtrop moeten lezen. Niet om de wereld te redden. Vooral om zichzelf te redden.