Een nieuw begin, en nu de daden

‘Obama, we love you!’

Het is de nieuwe, positieve toon van Barack Obama: luisteren naar andere landen en praten met tegenstanders. In zijn Caïro-toespraak was dat goed te horen en hij werd erom geprezen. Nu is het wachten op zijn ‘onbevreesd handelen’.

GEZIEN VANUIT HET MIDDEN-OOSTEN begon de ambtstermijn van Amerika’s 44ste president onder een bloedrode hemel. Drie dagen vóór Barack Obama’s inauguratie beëindigde Israël zijn militaire campagne in Gaza.
De Verenigde Staten benadrukten het Israëlische recht op zelfverdediging. De oorlogen in Afghanistan en Irak en de mishandeling van gevangenen in Abu Ghraib en Guantánamo Bay hadden de woede van Arabieren en moslims al tot grote hoogten gestuwd, Gaza bracht het tot een kookpunt. De publieke opinie in de islamitische wereld, zo wezen opiniepeilingen de laatste jaren steeds weer uit, had zich overweldigend tegen de VS gekeerd. President Bush leek het niet te deren. Maar het imago van onverzoenlijkheid en onrecht berokkende de Amerikaanse strijd tegen het terrorisme veel schade.
Tijdens zijn verkiezingscampagne benadrukte Obama dat hij het tij wilde keren. Hij beloofde als president een toespraak te houden in een belangrijke islamitische hoofdstad om de banden met de moslimwereld aan te halen. Het werd Caïro. Twee weken geleden, op donderdag 4 juni, hield hij een toespraak in de al-Azhar Universiteit, een van de oudste academies ter wereld.
De toespraak werd geschreven door Ben Rhodes (31). Rhodes is relatief onbekend vergeleken met Jon Favreau (27), Obama’s belangrijkste speech writer. Die doet geen buitenlandse toespraken. Dat is Rhodes’ terrein, en hij schrijft ze allemaal, de buitenlandspeeches. Hij is tevens een van Obama’s buitenlandadviseurs en de enige in het schrijversteam met genoeg expertise om de wereld te kunnen vatten in een half A4’tje. Rhodes was de schrijver achter mijlpalen als Obama’s nieuwe Afghanistanstrategie, het plan om de troepen uit Irak terug te trekken, de verzoenende Nowruz-boodschap aan Iran en achter zo’n beetje elke geprepareerde tekst die Obama uitsprak tijdens zijn reizen naar Latijns-Amerika en Europa.
Zoals gewoonlijk schaafde de president tot het laatste moment de Caïro-toespraak bij, vertelde Rhodes in een interview in de Amerikaanse Capitol Hill-krant Politico. Tijdens Obama’s recente reis naar Europa was Rhodes continu bezig Obama’s opmerkingen in de teksten te verwerken, Kim Jong-il vervloekend. De Noord-Koreaanse kernproef noopte tot drastische wijzigingen in een aantal toespraken. Maar ook zonder grote gebeurtenissen zit Rhodes’ werk er pas op als de president is uitgesproken. ‘Soms betekent het dat je achter in een busje zit met een laptop op je schoot, hopend dat je batterij nog genoeg stroom heeft.’
Rhodes probeert naar eigen zeggen elke toespraak ‘te doorweven met de Obama-draad’. Hij doelt op de positieve toon, bekend uit de verkiezingscampagne. Luisteren naar andere landen, het vernieuwen van het Amerikaanse leiderschap en praten met tegenstanders. In de Caïro-toespraak zat het allemaal.

OBAMA HIELD een pleidooi voor een nieuw begin. Hij benadrukte de overeenkomsten en gedeelde belangen tussen de VS en de moslimwereld. Daarbij gebruikte hij zijn eigen moslimachtergrond en haalde hij verschillende keren de Koran aan. Hij behandelde ‘bronnen van spanning’, stak daarbij de hand in eigen boezem, maar uitte ook kritiek. Extremisme (Irak, Afghanistan), het Palestijns-Israëlische conflict, kernwapens (Iran), democratie, vrijheid van religie, vrouwenrechten en globalisering – in 55 minuten reeg Obama zeven pijnpunten aaneen, soms onderbroken door het applaudisserende publiek dat bestond uit invités van de sjeik van de al-Azhar Universiteit: academici, hoogwaardigheidsbekleders, ambtenaren en parlementsleden. Op het balkon waren plaatsen gereserveerd voor studenten. Er was applaus toen het ging over vrouwenrechten en over de gelijkwaardigheid van religies. Obama werd ook herhaaldelijk door geklap onderbroken toen hij sprak over democratie en mensenrechten. ‘Verkiezingen alleen maken geen democratie’, zei hij, doelend op Arabische presidenten als Hosni Mubarak van Egypte die hun alleenheerschappij om de zoveel jaar met schijnverkiezingen larderen. Obama had een kort onderhoud met hem voordat hij zijn toespraak hield. ‘Barack Obama, we love you!’ riep iemand uit het publiek.
Twee onderwerpen hadden de speciale aandacht: het Iraanse streven naar een kernwapen en het Israëlisch-Palestijnse conflict. Er was beleefd applaus toen Obama zich uitsprak voor een kernwapenvrije wereld, maar toen hij verkondigde dat met Irans streven naar een atoombom ‘een beslissend moment’ was bereikt, bleef het stil. Voelde het soennitische publiek zich minder bedreigd door de sjiitische bom dan gedacht? Luid applaus was er echter toen Obama zijn gehoor bezwoer dat ‘Amerika de legitieme aspiraties van de Palestijnen voor waardigheid, kansen en een eigen staat niet de rug toe zal keren’. Nieuw was dat niet, zijn voorganger Bush was de eerste president die zich een voorstander betoonde van een tweestatenoplossing. Nieuw was wel dat Obama de ban op Hamas leek op te heffen door te stellen dat de organisatie steun heeft onder Palestijnen en een rol kan spelen in het vervullen van hun aspiraties, maar daartoe geweld moet afzweren en Israëls bestaansrecht moet erkennen. Nog luider klonk het applaus toen hij verkondigde dat het afgelopen moest zijn met de nederzettingen. ‘It’s time for these settlements to stop.’ Maar ook daarin werd hij voorgegaan door Bush. De Israëlische premier Ariel Sharon moest enkele nederzettingen op de Westbank ontmantelen en trok alle troepen en kolonisten terug uit Gaza.
Obama bewandelt het bezoedelde pad van zijn voorganger, concludeerde Hamas dan ook in een reactie op de speech. Maar de toenadering van Obama werd niet volledig terzijde geschoven. De Libanese Hezbollah snoefde dat de islamitische wereld geen politieke preken behoefde maar een einde aan de Amerikaanse bemoeienis. Enkele dagen later verloor Hezbollah de parlementsverkiezingen van het pro-westerse 14 maart-blok van Saad Hariri. Een opsteker voor Obama.
In grote delen van de wereld waren de reacties positief, soms afwachtend. Obama’s nieuwe toon werd geprezen, nu was het wachten op zijn daden. Obama zelf zei in Caïro: ‘Woorden alleen kunnen onze noden niet lenigen. Dat kan alleen als we de komende jaren onbevreesd handelen.’ Een begin was reeds gemaakt, zoals hij benadrukte. De orders om de detentiefaciliteit op Guantánamo Bay te sluiten en de troepen terug te trekken uit Irak waren reeds gegeven.
In Nederland kwam een opmerkelijke reactie van Maurits Berger, hoogleraar islam in West-Europa aan de universiteit van Leiden. In een opinieartikel in de Volkskrant stelde hij dat het wel wat minder mocht met het citeren uit de heilige boeken. Obama haalde niet alleen de Koran aan, maar citeerde aan het einde van zijn speech ook uit de Talmoed en de Bijbel. Zo ‘zet hij alle wereldproblemen in een religieus daglicht. Alsof deze problemen religieus zijn, dan wel religieuze oplossingen behoeven.’
Woedende reacties kwamen niet uit radicaal-islamitische hoek, maar uit sommige joodse kringen en uit Israël. Aan de vooravond van de toespraak filmde blogger Max Blumenthal in het oude centrum van Jeruzalem Israëlische en Amerikaans-joodse jongeren. Hij vroeg ze naar hun verwachtingen en werd tot zijn ontsteltenis overstelpt met haat. Beschonken jongeren noemde Obama een nigger die zich niet te bemoeien had met Israël. ‘Hij verdient het doodgeschoten te worden.’ En hij had zijn speech nog niet eens gehouden. Blumenthal zette het filmpje op YouTube, waarop er op diverse blogs een hevige discussie losbarstte.

NA DE TOESPRAAK plaatste de Jerusalem Post een geschokt commentaar. Obama had gesteld dat het recht van de joden op een eigen staat was geworteld ‘in een tragische geschiedenis die niet ontkend kan worden’ – de eeuwenlange vervolgingen, culminerend in de holocaust. Geen woord over de religieuze aanspraken op Eretz Israel, het Heilige Land dat volgens gelovige joden al duizenden jaren voor de holocaust hun historische vaderland was. ‘Dit is de enige plaats waar joden ooit soeverein zijn geweest, de plaats die we nooit vrijwillig hebben verlaten en de plek waarvoor we altijd gebeden hebben om naar terug te keren’, aldus de Jerusalem Post. Obama’s goed christelijke voorgangers steunden die religieus-historische claim als een vanzelfsprekendheid. Obama liet die weg. Vergeten? Dat is onwaarschijnlijk. Speechschrijver Ben Rhodes werkte samen met de president en enkele adviseurs wekenlang aan de speech. Geschrapt in de Airforce One op weg naar Caïro? Dit keer had Obama’s schaafwerk niet veel om het lijf, blijkt uit een vergelijking door deze krant van de uitgesproken tekst met de voorlopige versie van de speech die door het Witte Huis werd vrijgegeven toen de president nog moest opstijgen. Hier en daar werd een woord veranderd (teenager werd young person, that werd all that) of een zin omgegooid. Er werden geen wijzigingen aangebracht van enig politiek kaliber.
De liberale Israëlische krant Ha’aretz beschouwde de toespraak als ‘een klap in het gezicht van Netanyahu’, die bij zijn eerdere bezoek aan Washington had geprobeerd de Iraanse kwestie belangrijker te maken dan het Israëlisch-Palestijnse conflict. Netanyahu had geweigerd van een ‘Palestijnse staat’ te spreken en wilde van geen wijken weten met betrekking tot de nederzettingen. Nu liet Obama zien wie de baas was. In zijn speech was hij soft jegens Iran, maar bikkelhard jegens Israël. Er zouden meer aanwijzingen zijn dat Obama klaar was met Netanyahu. Toen Obama aan het einde van zijn verhaal islam, christendom en jodendom met elkaar verbond, noemde hij de Bijbel en de Koran ‘heilig’. De Talmoed kreeg dat predikaat niet. En dan was er nog die foto van Obama aan de telefoon met Netanyahu, vier dagen na de toespraak. Streng gezicht, zijn hand in een ferme dicteerpose en met de voeten op tafel, zodat je zijn schoenzolen ziet. Dat is een belediging in het Midden-Oosten, waar presidenten met schoenen bekogeld worden.
Afgelopen zondag nam Netanyahu de handschoen op. Hij hield een toespraak, uitgezonden op de nationale televisie, waarin hij zich bekende tot een tweestatenoplossing. Maar niet op de manier die Obama wil. Hij maakte duidelijk dat de Palestijnen wonen in het gebied van het joodse historische vaderland en dat zij daar ook gerust hun eigen, gedemilitariseerde staatje mogen stichten als ze Israël erkennen als de rechtmatige joodse staat – iets wat de Palestijnen, ook de gematigde president Mahmoud Abbas, ogenblikkelijk afwezen. Het zou moslims tot figuranten maken in een joods-religieus epos.
Dit is wat islam-hoogleraar Maurits Berger bedoelde: opnieuw blokkeert religie de oplossing van een wereldprobleem. Nu komt het aan op de 44ste president van de Verenigde Staten. Obama voorzag het reeds in Caïro. Het wachten is op zijn ‘onbevreesd handelen’.