Ach Europa (3)

Ode aan de Vreugde

‘Is het geen tijd voor een toepasselijk lied?’ Het zijn de bekende woorden van de bard Assurancetourix (recentelijk hernoemd als: Kakofonix) van het Gallische dorp waar Asterix en Obelix leven. Assurancetourix is een woordspeling op Assurance à tous risques (‘allrisk-verzekering’). Want hij is, net als een verzekering die overal voor boet, de kop van jut.
Het verhaal is bekend. Na elke succesvolle strijd tegen het onrecht keren de helden huiswaarts, waar ze met een feestelijk maal, met veel gerstenat, wijn en everzwijn, worden onthaald. Zelf vindt de Gallische muze dat hij mooi kan zingen en onontbeerlijk is voor het feest. Maar zijn stamgenoten vinden het afstotelijk en leggen hem telkens onbarmhartig het zwijgen op. Hij wordt ofwel met een vis of smidshamer op zijn hoofd geslagen of letterlijk met een prop in de mond aan een spreekwoordelijke wilg gehangen.
Het is verleidelijk een parallel te trekken tussen de bejegening van deze muze en die van de Europese Unie. Want van de Europese Unie mag dan als van een ‘verwenruimte’ volop worden genoten, het is modieus geworden het lied van de EU juist niet te willen horen. De trend is eurofobie, euroscepsis, en soms zelfs eurohaat. De Europese Unie is een naam gegeven, Brussel, en vervolgens als een kop van jut geslagen of spreekwoordelijk opgehangen. Zwijg in al uw kakofonische talen! Val ons niet lastig!
Geheel in deze naar binnen georiënteerde stijl wilde het Nederlands kabinet nog niet lang geleden het officiële volkslied van de Europese Unie, het broederlijke Ode aan de Vreugde van Beethoven, afschaffen, ondanks die wonderschone, veelzeggende beginzin: ‘O vrienden, niet deze klanken! Maar laten wij aangenamere aanheffen, en vreugdevollere…’
Ook het deze week bezongen loflied van de vrede en de herdenking van de oorlog op 4 en 5 mei wordt steeds meer als vanzelfsprekend gezien en daarom misbaar. Toegegeven, de oorlog waaraan de Europese Unie is ontsproten is een oorlog uit een steeds grijzer verleden. De muzische noten van de ode aan de vrede in Europa lijken uit een andere tijd en ander universum te komen, ze raken out of tune.
Ik zal de laatste zijn die het huidige beleid van de Europese Unie vrij verklaart van smetten. De samenwerking over grenzen heen is een groot goed, maar dat maakt nog niet elke maatregel die de samenwerkenden nemen goed. Maar van een groter belang is dat er kritiek kan worden gegeven. Het is het waard in deze dagen van herdenking te gedenken dat het juist de gezamenlijke ruimte van vrede en vrijheid van de Europese Unie is die kritiek erop mogelijk maakt, variërend van klachten over bureaucratie tot en met het verongelijkte ‘zeggen waar het op staat’.
Filosoof Peter Sloterdijk werd op zijn tournee vorige week in Nederland niet moe te benadrukken dat verzoening tussen staten in de oorlogsrijke Europese geschiedenis eerder uitzondering dan regel is. De les die hij trekt uit de geschiedenis is dat juist ‘Nicht-Beachtung’, het liefdevol negeren van elkaar, en niet de overspannen nationale eerzucht de beste kansen biedt op vrede en vrijheid. Een dergelijke positieve belichting van niet-verschilligheid staat in schril contrast met de verongelijkte houding tegenover Brussel die momenteel de boventoon voert. Vrijheid is een positieve onverschilligheid en daarmee de vijand van iedere vorm van fundamentalisme, of deze nu is geïnspireerd door de markt, door religie of door fobisch nationalisme. Het beste wat de EU te bieden heeft ligt in het verzekeren van deze vrijheid en het beschermen tegen extreme nationale oprispingen of economische inzinkingen.
Zo zouden landen van het voormalige Joegoslavië zich graag aansluiten bij de EU, ook om wille van hun eigen stabiliteit. En illustratief is dat in deze tijden van economische recessie ook de euro zeer populair is bij tal van landen in de buurt van de Europese Unie. Door schade en schande wijs geworden zou het voorheen nationaal-conservatieve IJsland nu maar wat graag volledig meedoen met de EU en de euro. De EU als een Assurance à tous risques. Of de federatie van landen onder de naam Europese Unie werkelijk een kantiaanse duurzame vrede en voorspoed in Europa kan garanderen is onzeker. Maar voorlopig hebben we geen betere verzekering.
Op 9 mei, de Dag van Europa, wordt herdacht dat de Europese gemeenschap werd opgericht in 1950. Ik ben benieuwd of we de bard laten zingen.

Henk van Houtum is verbonden aan het Nijmegen Centre for Border Research van de Radboud Universiteit Nijmegen