Odyssee der griplozen

Eind vorig jaar verscheen Het leven in stukken, de vertaling van de Turkse roman Tutunamayanlar, wat zoiets betekent als ‘de griplozen’. Het is mede aan het succes van Orhan Pamuks werk te danken dat de belangstelling voor moderne Turkse literatuur in Nederland toeneemt, maar Pamuk bevindt zich niet op eenzame hoogte. Oguz Atay veroorzaakte met zijn rijke, veelgelaagde roman Het leven in stukken een kentering in de moderne Turkse literatuur. Het boek heeft een cultstatus. Het verscheen in 1972, maar is nog altijd een van de best verkochte Turkse romans.
Het leven in stukken gaat over 'griplozen’, mensen die zich maar niet staande kunnen houden in het leven. De ik-persoon is een journalist die Turgut Özben, het hoofdpersonage, ooit tijdens een treinreis heeft ontmoet. De journalist ontvangt een pakketje met een manuscript van Özben. In een begeleidende brief wordt hem verzocht het manuscript te publiceren. De journalist kwijt zich van deze taak en het resultaat is de roman Het leven in stukken.
In Het leven in stukken, dat oppervlakkig gezien een speurtocht is naar het zelfmoordmotief van een vriend, worden we geconfronteerd met de worsteling van Turgut Özben, met zijn plaats binnen de gevestigde orde. Alle hoofdpersonen in de romans van Atay zijn mensen die lezen, denken en strijden tegen wat zij ervaren als de waarden van een gedegenereerd volk. Turguts zoektocht roept vragen op: in hoeverre kennen we de ander? In hoeverre kunnen we trouw blijven aan onszelf? Wat maakt een mens tot wie hij is, een land tot wat het is?
Het leven in stukken is met veel vaart geschreven en is een intiem verhaal. Özben verdiept zich na het overlijden van zijn boezemvriend Selim Isik in het leven en de persoon van zijn vriend. Zo wordt stukje bij beetje de geschiedenis van Selim Isik ontrafeld. Deze zoektocht is tegelijkertijd een innerlijke zoektocht. De hoofdpersoon schept een eigen identiteit in de figuur van zijn overleden vriend, de grote onbekende. De roman is dus een odyssee, een zoektocht naar deze plaatsvervanger van het eigen ik, dat altijd weer terugwijkt en in particulariteiten uiteenvalt, de honderden beelden van een Turkse identiteit die nooit samenvalt met zichzelf: er is nooit een geheel.
Ook de lezer ervaart een odyssee. Oguz Atay neemt ons mee op een avontuurlijke ontdekkingsreis die ons voert langs een episch gedicht van zeshonderd regels, zeventig pagina’s zonder interpunctie, teksten waarin modern Turks door Osmaans en zuiver-Turks (dat wil zeggen het Turks na de taalzuiveringen begin vorige eeuw, dat zo veel mogelijk ontdaan was van de invloeden van Arabische en andere talen) wordt afgewisseld. We lezen een biografie van Turgut Özben en leven met Selim Isik mee in zijn dagboekfragmenten. Atay vertelt ons in diverse stijlen verhalen uit de oudheid over koning mathematicus Salomon Speare, over Kutlug Dandini en Farsus Dasdana, over het eiland Corridos waar de Godin van de Ratio wordt aanbeden, over de uitvinding van de foto door Fo-To-Çu, over de slager Hegel en de revolutionair Özdevrimsel, hij laat sultan Abdülhamid en Ataturk samen in een droom optreden. Zo toont Atay allerlei kanten van Selim Isik en probeert hij een eenheid te creëren in het gespleten karakter van zijn hoofdfiguur. Isik is een griploze, de personen die zijn opgenomen in 'De Encyclopedie van Merkwaardige Schepselen’ zijn griplozen, de zeven jonge mannen uit een van de verhalen behorend bij het epische gedicht komen buiten de maatschappij te staan vanwege hun socialistische denkbeelden, de slager Hegel gaat filosofie studeren en wordt uiteindelijk gek. Özben wordt uit vrije wil een griploze. Hij stelt zich het schrijverschap tot doel. Hij beschrijft zijn zoektocht en de roman zelf is het resultaat.
Aanvankelijk vond Atay weinig weerklank bij het grote publiek, iets waar hij zeer onder geleden heeft. Pas na zijn dood (1977, op 43-jarige leeftijd aan de gevolgen van een hersentumor) zou het boek de aandacht krijgen die het verdiende. Het jonge lezerspubliek, vooral studenten, herkende in de schrijver een zielsverwant. Atays invloed werkt nog steeds door in wat er sinds de jaren tachtig aan literair proza is geproduceerd. Zo is zelfs Orhan Pamuk schatplichtig aan hem. Met name Het zwarte boek van Pamuk wordt wel eens met Het leven in stukken vergeleken, maar Atays werk ademt meer bezieling.
Hoewel Het leven in stukken een literaire prijs kreeg toegekend wisten zowel de lezers als de literatuurcritici er in eerste instantie niet goed raad mee. De (post)modernistische roman kwam uit in een periode waarin intellectuelen de oplossing voor álle maatschappelijke problemen in het socialisme of het communisme zochten. Het realisme voerde de boventoon in de literatuur. Deze roman voldeed met zijn moderne thematiek en vorm dan ook niet aan de verwachtingen van het publiek. In de jaren zeventig werd in Turkije ongemerkt een nieuwe literatuur ingeluid en Atay heeft hier grote invloed op gehad. Hierbij verschoof de aandacht bij de behandeling van het identiteitsprobleem van de Oost-West- en rijk-arm-tegenstelling naar de conflicten van de stedeling en de kleine bourgeois.
Atay vertelt verhalen binnen verhalen en past metafictie toe, maar nergens voert hij dat te ver door. Het menselijke blijft altijd op de voorgrond staan. Hoewel Atay alle registers opentrekt en veel aandacht heeft voor de vorm is Het leven in stukken geen gekunstelde, cerebrale roman, maar een oprecht en uitbundig werk dat diep ontroert. Het is tot op heden in geen enkele andere taal vertaald vanwege de uitdaging die het biedt voor zelfs de meest ervaren vertaler. Om die reden is het extra bijzonder dat er een Nederlandse vertaling verschenen is, die ook nog eens een even groot plezier is om te lezen als het origineel.

OGUZ ATAY
HET LEVEN IN STUKKEN
Vertaald uit het Turks door Margreet Dorleijn en Hanneke van der Heijden,
Athenaeum-Polak & Van Gennep, 768 blz., € 29,95