Odysseus Dauw

Bij gebrek aan echte oorlogsherinneringen moet ik bij de beelden uit Libië en de omringende voorpaginalanden af en toe denken aan onze vroegere claviger. Claviger, ‘sleuteldrager’, was de aanvaardbare variant die op het gymnasium was bedacht voor het vulgaire ‘conciërge’. Deze veredelde klusjesman, bij wie je je te-laat-briefjes haalde en corveestraffen uitvoerde, was het die twee decennia terug de invasie van Amerika in Koeweit bekendmaakte, door triomfantelijk een groot vel karton in de kantine op te hangen met onder elkaar vier tekeningetjes: een soldaat, een tank, een marineschip en een straaljager. Aan weerszijden was er ruimte om de slachtoffers te turven.

Nog voor de grote pauze moest het scorebord op last van de rector verdwijnen. Toch sloot het wonderwel aan bij hoe de meeste leerlingen de oorlog ervoeren. Het was de eerste die we meemaakten, althans met vertrouwde westerse partijen, inclusief Nederland, dat een min of meer symbolische steun gaf. Bovendien was het de eerste die zich live voltrok op tv. Op het NOS Journaal, dat nu dag en nacht verslag deed van de oorlog, had de Israël-correspondent een zwart gasmasker op z'n bureau liggen, dat een zwartgeblakerde schedel leek, een modern memento mori.

Doordat we Operation Desert Storm op hetzelfde scherm zagen als films en series was er dat mengsel van opwinding en betrokkenheid die er toch niet in slaagde werkelijk ernstig te worden, net als bij de video games, die gelijktijdig in opmars waren. De Game Boy en de Nintendo hadden zojuist hun tronen ingenomen in het mondiale jeugdbewustzijn, onwrikbaar naast die van Nijntje, Donald Duck en Michael Jackson. De PlayStation zou een paar jaar later volgen.

Desert Storm, Odyssey Dawn. Alleen die namen al (wie verzint die? dezelfde staatsdichter die de orkanen namen geeft?), markeren dat we hier het gebied van de mythologie betreden, en wel van een specifiek soort mythologie, verwant aan Marvel-comics als Spiderman, Wolverine en Daredevil.

We moeten de macht van het woord niet onderschatten. Zo'n operatie in Libië zou toch veel minder kans van slagen hebben als we haar Butthead’s Nose noemden. Odysseus en de dauw hebben nog altijd een vuuromrande gloed. Het zijn nog altijd woorden als vlammende zwaarden.

Ook in de militaire praktijk krijgen oorlog en het doden van mensen steeds meer fictionele trekken. Amerikaanse soldaten oefenen in videogames, waarbij hetzelfde ophitsende muziekje wordt gedraaid dat op het slagveld ook in de tank klinkt. Hoezeer een precisiebombardement op een videogame lijkt, heeft de hele wereld via WikiLeaks zelf kunnen vaststellen. De verschrikking moet een schil van fictie krijgen, zoals je pillen voor kinderen in zoete vla dompelt. Misschien is dat ook waarom orkanen namen krijgen. Zodra een orkaan als Katrina te veel slachtoffers heeft ‘geëist’, gaat de naam in de ban en komt die niet meer terug. Na alle beelden en verhalen over Yasi, Katrina of Ike is het toch wat karig om uit Japan steeds maar te horen over 'Reactor 2’ of 'Reactor 3’. Dat zegt mij toch niets? Het zijn Kasa-Obake en Nekomusume die hun even vernietigende en onzichtbare straling loslaten. Helpt dat iets?

Een SGP'er uit Staphorst beweerde dat de rampen in Japan een aankondiging waren van de eindtijd en de terugkeer van Jezus. Mark Rutte had gelijk: een leuke partij met leuke mensen!

In Europa was het lange tijd gebruikelijk om natuurrampen te noemen naar de heiligendagen van het moment dat ze zich voordeden. Allerheiligenvloed uit 1570, Sint Elisabethsvloed uit 1421. Niet dat iemand werkelijk geloofde dat die arme Sint Elisabeth er de hand in had. Zoals ik ook niet geloof dat de oude Grieken werkelijk geloofden dat Jupiter met bliksemschichten smeet als het onweerde. Maar het laat wel zien hoe die polytheïstische metafysica van het katholicisme innig en vanzelfsprekend verbonden was het met dagelijks leven. De verjaardagskalender van al die godjes en godinnetjes was de vanzelfsprekende mythologische klankkast van de aardse actualiteit. Ze waren niet de verklaring of de legitimatie van onze sores, maar lagen er omheen als troost, als herinnering aan het feit dat alles zich in een groter en raadselachtiger verband afspeelde.

Nu zijn het Odyssey Dawn, videogames en Hollywoodfilms, maar het mechanisme is hetzelfde: een schil van fictie rond de kale verschrikkingen van de actualiteit.

Er is niemand die werkelijk gelooft dat Odysseus meestrijdt aan het Libische front, maar de naam heeft weldegelijk nut. De keuze van de Amerikaanse legerleiding voor zo'n held uit de Europese mythologie is bijvoorbeeld niet toevallig. Voorheen waren het 'Desert Storm’, 'Restore Hope’ en 'Iraqi Freedom’. Met de Europese held Odysseus liep Amerika er kennelijk al op vooruit dat niet Amerika maar de Verenigde Naties en vooral Europa een sterke regie moesten krijgen.

Odysseus is bij Europeanen toch net iets meer welkom dan grote woorden als Freedom en Hope. Zoals een gymnasium liever een claviger heeft dan een conciërge.