Oekraïense jongeren laten het wietreferendum links liggen

Kiev – Ondanks onverbiddelijk stijgende coronacijfers gingen in Oekraïne de plaatselijke verkiezingen vorige maand in ouderwetse vorm door. Geen geworstel met poststemmen: het volk diende gemeenteraadsleden en burgemeesters op locatie te kiezen.

President Volodymyr Zelensky greep de gelegenheid aan voor een volksraadpleging. Bij stembureaus stonden ‘vrijwilligers’ in witte veilig-heidshesjes met daarop ‘vijf vragen van de president’. Op een A4’tje kon men antwoorden op vijf prangende kwesties aanvinken. Deelnemers steunden onder meer levenslange gevangenisstraffen voor ‘bijzonder omvangrijke corruptie’ (83 procent), de vermindering van het aantal parlementariërs van 450 naar 300 (90 procent) en de legalisering van medicinale wiet (65 procent).

Zelensky, een komiek die grote populariteit verwierf als geschiedenisleraar die plots president wordt in de tv-serie Dienaar van het volk, beloofde in zijn presidentiële campagne de corrupte elites aan te pakken en de democratie in handen van het volk te leggen. Ruimte om de daad bij het woord te voegen heeft de Oekraïense president zeker: zijn partij Dienaar van het Volk ging in juli 2019 van nul zetels naar een meerderheid in het parlement.

Maar een wetsontwerp voor de verwezenlijking van een bindend referendum lag begin oktober nog onder het vergrootglas van de Commissie van Venetië. En dus kondigde de president twee weken voor de verkiezingen doodleuk een afgezwakte vorm van het beloofde referendum aan: zijn vijf luchtballonnetjes. Zonder enige wettelijke basis; een poging om een representatieve steekproef te nemen werd evenmin gedaan.

Zo had een Nederlandse journalist gerust een stem kunnen uitbrengen. Een anonieme jongedame (24) die omgerekend 25 euro ontving om een dagje het volk te ondervragen vertelde dat ze bij gebrek aan belangstellenden zelf honderdvijftig formulieren invulde.

Deze povere uitvoering van Zelensky’s eerste experiment met directe democratie sterkt de kritiek dat de vijf vragen bovenal een goedkope verkiezingsstunt waren. De kosten werden uit de partijkas van ‘Dienaar’ betaald. Zijn aankondiging van de volksraadpleging eindigde de president met de verkiezingsslogan van zijn partij: ‘Het wordt zoals jij besluit. Want Oekraïne, dat ben jij.’ Daarmee was de gewenste scheiding tussen de staat en politieke partijen ver te zoeken.

Met vragen over wiet en levenslang voor corruptie hoopte de voormalige grapjas voornamelijk jonge kiezers naar de stembureaus te bewegen. Het mocht niet baten: met 37 procent was de opkomst historisch laag en van de overmacht waarmee Zelensky’s partij anderhalf jaar geleden het nationale parlement in rolde, bleef op de plaatselijke verkiezingen weinig over.