Jana Shostak uit Belarus in Op de grens van het ideaal, regie Floris-Jan van Luyn © VPRO

Hoewel vpro’s Tegenlicht aanvoelt als verwant van De Groene, wordt er in deze rubriek niet frequent over geschreven: afleveringen komen te laat beschikbaar voor voorbeschouwing. Om hun verheugend twintigjarige bestaan toch enigszins te onderstrepen iets over die van afgelopen maandag: Op de grens van het ideaal – tip voor uitgesteld kijken.

We ontmoeten vier jonge activisten in Polen die zich direct of indirect met de Russische aanvalsoorlog en misdaden bezighouden. Drie van hen zijn zelf vluchteling – uit Belarus, Oekraïne en Rusland. Janek Spiewak is de enige Pool. Hij heeft een Oekraïense kat in huis, achtergelaten door doorgereisde vluchtelingen die hij onderdak bood. Maar zijn activisme richt zich vooral op de Poolse overheid en delen van de woningmarkt die in de postcommunistische periode door toedoen van oud-partijkader voor weinig geld in criminele handen zijn gekomen (spiegel van de oligarchenrijkdom in Rusland en Oekraïne). Waardoor niet alleen vluchtelingen maar ook Polen moeilijk onder dak komen wanneer ze zonder rechtsbescherming op straat zijn gezet. Hij ging de politiek in, maar stopte, beseffend dat het systeem hem zou vermorzelen: nepotisme en corruptie.

Daria Kaleniuk is Oekraïens en als enige pas recent naar Polen gevlucht. In de zekerheid dat ze op een Russische dodenlijst staat als hoofd van een ngo die Oekraïense corruptie in kaart brengt en bestrijdt, waarbij de rol van Russisch geld en dito oligarchen steeds duidelijker werd. Zij verstond, letterlijk en figuurlijk, Poetins toespraak, twee dagen voor oorlogsbegin, al te goed. Het ging niet alleen om Oost-Oekraïne: het hele bestaansrecht van haar land werd weg gespuugd, inclusief democratisch gezinde bewoners. Zij geeft afgewogen analyses, maar we zien haar ook bij een persconferentie van Boris Johnson in Warschau, waar ze hem niet alleen woedend vraagt waarom hij hier en niet in Kiev is (‘u bent bang’), maar hem, Navo en Europa ook verwijt dat ze veel te weinig doen: ‘de Derde Wereldoorlog is al begonnen!’ Dat was op 1 maart. Ook in rust trekt ze de parallel tussen nu en 1939, toen Hitler dankzij West-Europese angst voor oorlog zijn gang kon gaan.

Rus Aleksandr Konovalov, met zijn Poolse vrouw naar Wroclaw uitgeweken vanwege Poetin-repressie, doet het kleine maar o zo belangrijke werk van opvangen en zo mogelijk helpen van vluchtelingen bij aankomst op het perron. Luisterend oor, ondersteunend. De rust zelve.

De onrust zelve is Jana Shostak uit Belarus, kunstenaar. Zij combineert het opvangen van vluchtelingen aan de grens met performances waarin Russische agressie aan de kaak wordt gesteld. Maar ook heeft ze kritiek op slap Pools vluchtelingenbeleid dat niet door de overheid maar door vrijwilligers wordt georganiseerd; en op de discriminatie van Belarussen die nota bene voor Loekasjenko én Poetin zijn gevlucht. Indrukwekkend alle vier, van wie Kaleniuk zich tot haar eigen verbijstering tot wapenexpert en -handelaar ontwikkelt: ze koopt F-16’s en ander wapentuig tegen Poetin. Postcommunistische ellende en moed.

Floris-Jan van Luyn, Op de grens van het ideaal, VPRO Tegenlicht, NPO Start