Formateur Mark Rutte geeft een persconferentie. 7 december 2021 © ANP / Hollandse Hoogte / Robin Utrecht

Wat als burgemeesters de wereld regeren? was de titel van een boek uit 2013 van de politicoloog Benjamin Barber. Waar nationale overheden steken laten vallen en mondiale krachten de samenleving ontwrichten, zouden lokale burgervaders en -moeders in een Wereldwijd Parlement van Burgemeesters handelen in ons aller belang. In de ook toen al grote onvrede over ‘de’ politiek was het een hype. Daarna werd er niets meer van gehoord.

Rechters stappen nu in het gat dat de burgemeesters lieten vallen. Ze doen dat door het terugdraaien van blunders zoals de toeslagenfraudejacht en het frauderisico-algoritme SyRI, en door arresten die lagere uitstoot van broeikasgas en stikstof afdwingen. Ze beschermen de burger tegen nationale én lokale overheden, bleek vorige maand weer eens. De rechtbank in Rotterdam bepaalde op 20 december dat de gemeente opnieuw met de zorgaanbieders in gesprek moet over de eenzijdig verlaagde zorgtarieven tussen 2023 en 2031. Die korting staat niet op zich. Vanaf 2011 heeft de stad honderden miljoenen bezuinigd op sociale zaken. Nog in 2018 stuurde de Vereniging van Jeugdrechtadvocaten Rotterdam samen met honderden collega’s in het land een brandbrief naar minister De Jonge over het ontbreken van voldoende bijstand voor minderjarigen.

Voor wie de toeslagenaffaire volgde, is de zorgtarievenkorting akelig herkenbaar. De achteloosheid waarmee wordt gekort en gevorderd. Het verlies van proporties in de drang tot beknibbelen: maatschappelijke ondersteuning is slechts zes procent van de Rotterdamse begroting. Het wantrouwen. De gemeente eiste hogere productiviteit bij de instellingen en steggelde zelfs over reistijd en ziekteverzuim, alles om hen miljoenen euro’s minder te kunnen betalen.

'Het nieuwe kabinet ziet de grootste welzijnstekorten niet goed'

De rechter rekent het de gemeente Rotterdam aan dat ze die bezuiniging niet goed kon onderbouwen. Logisch: als érgens goedkoop eigenlijk duurkoop is, dan in zorg en welzijn. De buurtwerkers zijn wegbezuinigd, en we klagen over jonge jongens die ten prooi vallen aan drugshandelaren. Door wachttijden bij woningcorporaties neemt de dakloosheid toe.

Misschien moeten we de gemeente niet te hard vallen. Het gaat hier immers om slachtoffers die daders werden. De rijksoverheid heeft onder Rutte het budget voor de gemeenten, het leeuwendeel van hun begrotingen, stelselmatig verlaagd. Extra taken werden zonder extra geld bij de gemeenten over de schutting gegooid. Het is afknijpen op hoger niveau, en het gebeurde al even gedachteloos. Want wat bij de rijksoverheid bespaard wordt, is op het niveau daaronder een tekort. Eerst een tekort aan zorg en welzijn, en al snel ook harde financiële tekorten als de kosten van misdaadbestrijding en volksgezondheid gaan groeien. Onder aan de keten van bezuinigingen bevinden zich de kwetsbaarste mensen, voor wie het systeem van zorg en welzijn ingericht werd. Zij kunnen nog slechts op zichzelf bezuinigen.

Gelukkig beschermt de rechtsstaat burgers (meestal), juist tegen de eigen overheid. Een onverwacht verband tussen rechtsstaat en welzijn werd door nestor Herman Tjeenk Willing gelegd. In Buitenhof in februari 2020 noemde hij ‘de scherpte van scheidslijnen, mensen die moeilijker werk vinden, korter leven, in een tijd van economische groei, een aantasting van de democratische rechtsorde – want het tast het rechtvaardigheidsgevoel aan’. Zo bezien zijn het niet de rechters, maar de vijf procederende Rotterdamse welzijnsinstellingen die de rechtsstaat hoeden. Het Leger des Heils, dat de winteropvang voor daklozen runt, en mensen in jeugdbescherming en reclassering uit de misdaad houdt. Parnassia, dat mensen met angst, paniek, depressie en trauma een behandeling biedt. Het Rotterdamse Centrum Voor Dienstverlening bij kindermishandeling, dreigende suïcide en geweld. Pameijer, dat helpt bij problemen rond schulden, verslaving en eenzaamheid. Timon, waar zwerfjongeren en tienermoeders een woonplek vinden.

Over deze kwetsbare groepen lees je overigens niets in het coalitieakkoord met de titel Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst. De term ‘welzijn’ komt er voor in verband met dieren, studenten, baby’s, de economie en een maatschappelijke diensttijd. Niets mis mee. Maar het doet vermoeden dat het nieuwe kabinet de grootste welzijnstekorten in de samenleving niet goed ziet. Die liggen op het werkgebied van de Rotterdamse Vijf. Rutte IV gaat hopelijk wat minder omzien en vooruitkijken, en wat meer om zich heen kijken. Zodat rechters het land niet hoeven te regeren.