De inspectie komt op alle scholen

Onderwijsgestapo

De macht van de Onderwijsinspectie neemt weer toe. Zij komt tegenwoordig op álle scholen. De vraag is alleen of de methode van de megaoperatie wel effectief is.

Meester Jos heeft de bril op de punt van zijn neus staan. ‘Kesla de heks zit in haar kasteel over drie boeken gebogen. Hoe kan ik die vogel nu veranderen in een kat, denkt ze.’ Groep vijf luistert ademloos toe. Keurige kinderen zijn het, niemand die juist nu een klef propje schiet. Braaf zijn ze, en blank. Alleen maar '1.00-leerlingen’, zoals ongecompliceerde autochtonen in jargon heten. Op een hoge uitzondering na geldt dit voor alle 518 leerlingen van de in een fatsoenlijke Haagse buurt gelegen, katholieke basisschool De Oase die in het kader van Integraal Schooltoezicht (ist) op 6, 7 en 9 maart door de Onderwijsinspectie werd bezocht.

In zijn ooghoek ziet meester Jos hoe inspectrice Henny Damen, tot dan toe zwijgzaam aantekeningen makend, op een kast af loopt. Ze pakt een stapeltje schriftjes die, zoals alle voorwerpen in de klas, kaarsrecht en waterpas opgestapeld liggen. Goedkeurend knikt ze bij het omslaan van de pagina’s, het vulpenhandschrift is volmaakt. Vriendelijk knikt ze meester Jos en de kinderen toe en verdwijnt met haar paperassen de gang op.

Alle zevenduizend basisscholen in den lande binnen vier jaar volgens eenzelfde procédé over de volle breedte doorlichten – met die in 1998 gestarte megaoperatie heeft de Inspectie van het Onderwijs zichzelf een zware taak opgelegd. Tot dan toe werden scholen slechts op deelaspecten beoordeeld. De ene keer werd gekeken naar begrijpend lezen, de volgende keer slechts naar muziek. En het ging er louter om of een en ander wel in overeenstemming was met de wet. Van die aanpak is de inspectie teruggekomen. Ouders zijn tegenwoordig 'klanten’, scholen een 'product’. Juist ook de manier waarop een school de wettelijk bepaalde eindstreep haalt, dient gecontroleerd te worden. Een klant, zo redeneert de inspectie thans, wil niet alleen kunnen zien of het 'onderwijsleerproces’ een voldoende scoort, maar ook of het bijvoorbeeld met 'professionalisering’ en 'interne communicatie’ wel snor zit. Om deze breedvoerige controle mogelijk te maken, heeft de inspectie het zogenoemde Integraal Schooltoezicht (ist) en Regulier Schooltoezicht (rst) ontwikkeld. Geen school ontkomt eraan.

'Zo’n klas is natuurlijk anders dan normaal’, zegt Henny Damen op de gang. 'Als inspecteur houd je daar allicht rekening mee. Aan de reacties van kinderen kan ik zien of het gaat zoals het altijd gaat. Of aan de handschriften, die er zeer ordelijk uitzagen.’ Haar vinger glijdt over een rooster met een plattegrondje. 'We gaan nu naar groep zes, rekenen.’ Trap af, eerste lokaal rechts. De kinderen en juf Marijke glimlachen beleefd als Damen de klas betreedt. Kimberley hervat haar sommenreeks: '118 keer 57 is honderd keer 57, tien keer 57 en 8 keer 57.’

Deze week overhandigt de Inspectie van het Onderwijs het jaarlijkse Onderwijsverslag aan onderwijsminister Loek Hermans. Dit document is grotendeels gebaseerd op gegevens die met de integrale schoolbezoeken vergaard zijn. De huidige 'staat van het onderwijs’ is er volgens de inspectie uit op te maken. Onderwijskundige Paul Jungbluth gelooft daar niets van. 'De hele ist-operatie is weer zo’n voorbeeld van een methode die wordt opgelegd zonder dat de effectiviteit ervan bewezen is. Het is te vergelijken met een apk-keurder die niet alleen voorschrijft hoe veilig de auto moet zijn, maar ook tot in details gaat bepalen hoe die veiligheid moet worden bereikt. Deze rigoureus doorgevoerde methode toont opnieuw aan dat onderwijswetenschappen niet empirisch zijn.’

Jungbluth vindt dat bewaking van de kwaliteit van het onderwijs de eerste en enige taak van de inspectie behoort te zijn. 'Laat ze bijvoorbeeld liever uitzoeken hoeveel breed bevoegde leerkrachten er rondlopen die eigenlijk alleen een bevoegdheid hebben voor kleuterleidster. De inspectie zou op z’n minst moeten melden of dat de kwaliteit misschien beïnvloedt. Maar ook na een ist-bezoek heb je geen antwoord op een dergelijke vraag. De inspectie wil antwoorden op primaire kwaliteitsvragen ook helemaal niet weten. Omdat ze het van het ministerie niet mogen weten.’ Dat de inspectie onafhankelijk zou zijn, is volgens Jungbluth schijn. 'Hun eindrapporten worden eerst door het ministerie gezien voordat ze in de openbaarheid komen. Onafhankelijk zijn ze pas als ze zouden werken voor het parlement in plaats van voor het departement.’

De Inspectie voor de Landbouw is volgens Jungbluth stukken betrouwbaarder. 'Daar zullen ze het niet in het hoofd halen zelf monsters te onderzoeken van spullen die ze aantreffen op een boerderij. Geen van de inspecteurs heeft ook de functie de betrokken landbouwer te laten overleven. De onderwijsinspecteur wel. Uiteindelijk dient hij begrip op te brengen voor de school die het moeilijk heeft.’



Zeven ouders rond de tafel in de lerarenkamer. 'Wat wij vervelend vinden, is dat je soms een dreigbrief krijgt met de tekst: ‘Als je nu niet gaat rijden, dan gaat het dus niet door’’, aldus een ouder uit de ondernemingsraad. 'Het heeft laatst in de schoolkrant gestaan. Hele klassen konden niet gaan schaatsen als er niet genoeg ouders waren. Dan straf je dertig kindertjes.’

Hedenmiddag staan gesprekken met ouders op het programma. Dit onderdeel, legt Henny Damen uit, is een typisch voorbeeld van de nieuwe koers die de inspectie is gaan varen. Met wettelijke juistheid hebben oudergesprekken weinig te maken, veeleer gaat het om de vraag of de 'schoolcondities’ wel deugen. Na een overstelpende hoeveelheid antwoorden op de vraag of ouders wel voldoende betrokken worden bij activiteiten wil Damen weten of de directie van De Oase de ouders wel voldoende laat meedenken. Damen: 'Is er bijvoorbeeld wel eens een enquête gehouden?’ De voorzitter van de schoolcommissie reageert fel: 'Er was hier altijd een ouderraad die enorm veel tijd had. Met de huidige samenstelling blijkt dat toch moeilijk. Er is een scheefgroei in het verwachtingspatroon van het team en wat de ouderraad kan waarmaken.’

De docu-medewerker gaat verder: 'Een knusse samenwerking is het niet hier. Tijdens de kerst hebben we echt moeten vechten om er ouders bij te kunnen betrekken. Het is een succes geworden, anders hadden we mooi gezeten.’

Zijn er nog opmerkingen? 'Het schoolplein moet overzichtelijker’, vindt een volgende ouder. 'Laatst is mijn zoontje zijn jas stukgetrokken. En de boomwortels leiden soms tot gevaarlijke situaties.’ Na ruim een uur ouders schuift een groepje leerlingen aan. 'Het gebeurt natuurlijk dat kinderen gepest worden’, zegt Damen. 'Vertel eens, zijn daar afspraken over op deze school?’ Gedecideerd geven de kinderen antwoord.



Behalve dat klanten hun kind straks naar een op het vlak van 'inzet van middelen’ beter scorende school kunnen sturen, gesteld dat zij van die mogelijkheid op de hoogte zijn, blijft het nut van de grootse operatie vaag. Scholen blijken er lang niet altijd bij gebaat te zijn. Zo werd onlangs bekend dat een Amstelveense school die met de cito-toets meer dan goed scoorde van de inspectie toch onvoldoendes had gekregen omdat het 'pedagogisch klimaat’ beneden de maat zou zijn. Een andere ongewenste bijwerking was dat de Volkskrant met behulp van de Wet Openbaarheid van Bestuur (wob) erin slaagde ist- en rst-gegevens in het bezit te krijgen en deze sindsdien in gecomprimeerde vorm op internet ter beschikking stelt.

Scholen die als gevolg van de grofmazige aanpak net aan de verkeerde kant van de streep belandden, zagen zich geconfronteerd met teruglopende leerlingaantallen. De inspectie zegt dergelijke complicaties te betreuren, terwijl deze toch het gevolg zijn van de openbaarheid en meer inhoudelijke bemoeienis die zij zelf gewenst heeft.



Vroeger sidderde een school als de Onderwijsinspectie, immer onaangekondigd, langskwam. De hoofdmeester kon de inspecteur pas op het laatste moment zien aankomen. Snel werd een leerling gestuurd om alle meesters en juffen te waarschuwen dat de 'Onderwijsgestapo’ in aantocht was. Razendsnel werden leermateriaal gefatsoeneerd, kasten netjes ingericht en de lastigste leerlingen met lang nablijven bedreigd.

Meester Jos is al decennialang in het onderwijs werkzaam. 'De inspectie vroeger, dat was echt overvaltactiek.’ De angst is nagenoeg verdwenen, constateert ook de rest van het team. 'Alleen al het feit dat de inspectrice temidden van ons haar lunch gebruikt’, zegt juf Marijke en knikt vriendelijk in de richting van de inspectrice.

Hoewel De Onderwijsraad – het belangrijkste ministeriële adviescollege – erop gewezen heeft dat inhoudelijke bemoeienis in strijd is met de grondwettelijke vrijheid van onderwijs, zijn minister Hermans en staatssecretaris Adelmund middels de zogenoemde toezichtswet voornemens de macht van de inspectie verder uit te breiden. In hun beleving is de huidige operatie als een gigantisch net dat door de troebele zee wordt gesleept. Uiteindelijk zullen de pijnpunten wel boven water komen, is de veronderstelling. Vergeten wordt dan dat maatschappijbedreigende onderwijsgebreken, zoals de taalproblematiek op zwarte scholen en het lerarentekort, allang bekend zijn. Op die gebreken is de ist-operatie niet gericht. Of op een zwarte school net zo treffend de puntjes op de i worden gezet als op de lelieblanke Oase, is nog maar de vraag. Tot nog toe laat de inspectie bij controles op dergelijke scholen geen journalistieke pottenkijkers toe.



Donderdag, de laatste inspectiedag. Na nog een ochtend lessen bijwonen, gesprekken met leraren en coördinatoren leerlingenzorg, vindt aan het eind van de dag het gesprek met de directeur en adjunct plaats. Wat het onderwijsleerproces betreft, heeft Damen weinig tot geen aanmerkingen. Alleen een verouderde taalmethode dient vervangen te worden. 'Maar dat waren we sowieso al van plan’, merkt directrice Ellen Hal op. De wijze waarop leerlingen gebruik leren maken van computers is echter wel degelijk voor verbetering vatbaar, stelt Damen. Ook raadt zij aan het 'gestructureerde karakter van het onderwijs niet nog sterker te accentueren omdat dit ten koste zou kunnen gaan van de uitdaging en eigen inbreng van kinderen’. Verder heeft de inspectrice ontdekt dat er iets rammelt aan de schoolgids. 'Als jij als ouder bent afgeknapt op de directeur en het bestuur, moet je rechtstreeks naar een onafhankelijke klachtencommissie kunnen gaan. Dat staat er niet. Sowieso ligt in het contact met de ouders nog een aandachtspunt’, vindt ze. Uitgebreid maakt ze melding van de ouderlijke klachten, tot en met de boomwortels onder het schoolplein aan toe. Er schort trouwens ook nog iets aan de onderwijskundige rapporten: 'Ik lees uit mijn vragenlijst dat ouders er geen kopie van krijgen, dat hoort wel.’ De adjunct kucht: 'Wij geven het onderwijskundig rapport in een open enveloppe mee aan de ouders.’ Damen: 'Dan blijft de verplichting op jullie rusten ervoor te zorgen dat het op die andere school aankomt.’



Vreemd genoeg werd De Oase in 1999 al onderworpen aan een rst-bezoek. Toen reeds werd geconcludeerd dat 'de elementen die tot de kern van goed onderwijs behoren bijna allemaal in voldoende mate voorkomen’. Directrice Ellen Hal was verbaasd toen de inspectie het recente ist-bezoek aankondigde, vertelt ze enige weken later aan de telefoon. Hal: 'Ik zei: ‘We zijn net aan de beurt geweest en we zitten ruim aan de goede kant van de aandachtsstreep, zou je je tijd niet beter kunnen besteden?’ ‘Dat moet je niet zo zien’, zeiden ze, ‘je komt gewoon in de zeef.’ Een vreemde gang van zaken vond ik het.’ Wat Hal vreesde werd bewaarheid. 'Alles wat we al wisten, van die taalmethode en het beter stimuleren van leeruitdagingen, is nog eens een keer herkauwd. Dat is toch zonde van de tijd. Ze worden duur betaald, drie dagen lang dit soort overbodigheid…’ Twee assistenten van de inspectrice hebben ook nog eens uitgebreid de boeken doorgepluisd. 'Ze ontdekten dat wij ten onrechte geld ontvingen voor twee 1.90-leerlingen die dat niet bleken te zijn. De fout lag niet bij ons maar bij de vorige school. Het geld moesten we terugbetalen. Wat weer tot woede leidde binnen het team.’ Het rapport dat De Oase vorige week toegestuurd kreeg, bevat voor Hal geen nieuws. 'Ze zijn geweest. We zijn er weer vier jaar vanaf, denk ik maar. Zo ver van mijn bed staat de wereld van de inspectie. Wij maken de school zelf.’