Economie

Ongelukkig

‘En we gaan de geluksmachine uitzetten.’ Aldus Mark Rutte, kersvers premier, afgelopen woensdag tijdens het debat over zijn nieuwe regering. Desgevraagd nam hij hiermee luid en duidelijk afstand van de gedachte dat de overheid verantwoordelijk is voor ieders geluk. Dat moest maar eens afgelopen zijn. Een wonderlijke uitspraak.

Ik heb nooit begrepen dat de overheid ergens in de geschiedenis rechtstreeks verantwoordelijk is gemaakt voor ieders geluk. Dat is namelijk ook niet zo. De term geluk komt alleen voor in de Amerikaanse grondwet, maar ook daar wordt pursuit of happiness als een individueel streven benoemd waartoe de overheid ruimte biedt aan burgers. Niks meer dan dat. De Europese verzorgingsstaten waren in dat opzicht zuiniger. Hun raison d'être was gegrondvest op de notie van het voorkomen van vernedering, uitsluiting en armoede. Dat is wezenlijk iets anders dan overheidsbeleid waarmee de garantie wordt afgegeven van het bereiken van het hoogste niveau van individueel geluk. Rutte nam afstand van een notie die nooit heeft bestaan.
Wellicht bedoelde Rutte iets anders: hij trok een oud liberaal verwijt uit de kast in de richting van allerlei verondersteld riante regelingen en voorzieningen waarmee mensen van wieg tot graf worden verzorgd. Mocht die klacht ooit een reden van bestaan hebben gehad, dan hebben we toch dik 25 jaar neoliberalisme achter de rug, wat tot een permanente aaneenschakeling van forse ingrepen in de sociale staat heeft geleid. Steevast werd ter rechtvaardiging daarvan de mantra der eigen verantwoordelijkheid beleden. De gelukmachine van Rutte is door toedoen van de eigen VVD al lang ter ziele, met uitzondering van de eigen-woningbezitter die al jaren riant wordt gefêteerd middels de aftrek van hypotheekrente. In de afgelopen 25 jaar hebben de liberalen zeventien jaar een plek op het pluche weten in te nemen en dat hebben we geweten.
Het was tekenend dat Rutte in het debat ter toelichting op zijn uitspraak een onjuiste voorstelling van zaken gaf over de schuldhulpverlening. Deze zou mensen hun eigen verantwoordelijkheid uit handen nemen. Dat verwijt raakt kant noch wal en het is bovendien absurd deze voorziening zo weg te zetten in de wetenschap dat aan dit loket zich mensen melden die hun liberale kooplust niet in bedwang konden houden of zijn verneukt met een financieel product van een bankier met VVD-lidmaatschapskaart. Vervolgens worden ze bedolven onder een stapel dwangbevelen en private deurwaarders die over elkaar heen buitelend de laatste veren nog even komen plukken. Probeer in Nederland maar eens van je problematische schulden af te komen, dat is een hels karwei. Zelfs in het liberale walhalla Amerika lukt het makkelijker om een doorstart te maken na een individueel faillissement.
Rutte’s uitspraak tekent ook het groeiende isolement van Nederland. In het postindustriële tijdperk zijn tientallen staten aan een fundamentele herbezinning begonnen over de grondbeginselen van hun sociaal-economisch beleid. Maximale economische groei is al lang geen hoeksteen meer in een samenleving die zo opzichtig kampt met overconsumptie. De beperkte waarde en betekenis van het bruto nationaal product worden alom bevestigd, zo ook in het prachtige rapport van de economische zwaargewichten Sen en Stiglitz in opdracht van nota bene Sarkozy. Conservatief David Cameron, het Engelse broertje van Rutte, koerst ook op een breed welvaartsbegrip, bruto nationaal geluk. De overheid maakt zich hiermee niet verantwoordelijk voor het individueel geluk van allen, maar krijgt daarmee de opdracht beleid uit te zetten opdat de voorwaarden daarvoor optimaal zijn. Daar is uit onderzoek al veel over bekend. Wie het geluk van velen wil bevorderen, verplicht zich tot forse inspanningen op het gebied van onder meer duurzaamheid, natuurbehoud, gelijke kansen, beheerste inkomensverhoudingen, sociale samenhang, een solide en betrouwbare overheid en sterke organisatie van publieke diensten.
Ook het vorige kabinet-Balkenende IV maakte een begin met het uitwerken van het breder welvaartsbegrip. Rutte draait deze innovatie de nek om, zo weten we sinds het laatste regeerakkoord. De liberalen zetten Nederland in de achteruit. De wetenschap dat mensen meer heil zien in een publieke sfeer van hogere kwaliteit dan in lagere belastingen komt hen slecht uit. Het eigen huis blijft vrolijk gesubsidieerd, voor een plek onder de zon pakken we het vliegtuig zonder vliegtaks en wie het niet redt, zoekt het zelf maar uit. Zelfs de pech wordt nu geprivatiseerd, zoals Pieter Hilhorst schreef. Nederland wordt een ongelukkig land.