Ongrijpbare kruisvorm

Bedachtzaam en stil kijkt Alan Uglow naar verhoudingen van evenwicht. En dat zonder meetkundige schema’s.

DE HORIZONTALE balk of baan, in het schilderij T-3 van Alan Uglow, ligt net boven de middellijn van het vlak. Dat wil zeggen dat die middellijn de horizontale baan aan de onderkant nog net doorsnijdt. Ik heb dat gemeten, maar als je goed en wat geduldiger naar het schilderij kijkt kun je ook wel zien dat die baan ontegenzeggelijk ongeveer op het midden drijft. Aan de zijkanten wordt hij schuin afgesloten waarbij er ruimte overblijft tussen die eindpunten en de rand van het vlak, links net iets meer dan rechts. Bij een eerste blik lijkt de ordening van vormen in dit schilderij nogal symmetrisch. De horizontale baan wijkt daar dus van af - niet veel, maar als je goed kijkt wel vreemd zichtbaar. Die baan is echt een vreemde verschijning die de geometrie van het vlak aan alle kanten ontwijkt en nergens komt vast te liggen. Het ding raakt niet aan de verticale randen van het vlak, en aan zijn onderkant rust het niet precies op de middellijn maar zakt het er net iets doorheen - als een bootje dat stil in het water ligt.
Dat ik aan water moet denken, komt door de kleur van het vlak. Het is een metalig grijs zoals zilver kan zijn of ook aluminium. Hoewel het niet glanst, maakt het met de twee andere kleuren vergeleken wel een lichte indruk en lijkt het in zijn teerheid op een roerloos oppervlak van water dat, zelf kleurloos, de kleur aanneemt van het licht in de grijze lucht. Ik denk dat dit mooie schilderij met die horizontale grijze verschijning in beeld is begonnen en die daar deint boven de denkbeeldige horizon. Misschien heeft Alan Uglow zelf ook aan een horizon gedacht, en dus aan een landschap. Er zijn rondom waar hij is opgegroeid, in East Anglia, geen hoge, puntige bergen. Dan kan gevoelsmatig een rechte horizontale lijn, zo ruimtelijk werkend ook als in het vlak van dit schilderij, eigenlijk niets anders dan een horizon zijn. Behalve dat die het vlak in boven en onder deelt, ontstaan er ook een links en een rechts van de denkbeeldige verticale middellijn. Precies daar zijn de opwaartse en neerwaartse vormen in T-3 neergezet. De zwarte, rechts, ogenschijnlijk de middellijn net rakend, is iets langer dan de rode links, die zo te zien de middellijn net niet raakt. Hun kleuren zijn veel steviger dan het horizontale lichtbevende metaalgrijs - zeker het zwart natuurlijk, maar ook het rood of bruinrood dat doet denken aan Engelse baksteen. Wie weet was er, ver in Uglows herinnering, nog een beeld van zo'n slanke Victoriaanse schoorsteen van een fabriek langs een kanaal, en de donkere reflectie daarvan in het water.
Niet alleen is de staande bruinrode vorm iets korter dan de hangende zwarte, er is ook een klein verschil in de afstand van hun uiteinde tot de rand van het beeldvlak, zoals dat ook het geval is bij de grijze horizontale vorm. Dat betekent dat het schilderij niet als een systematisch overall patroon is ontworpen, maar element voor element in elkaar is gezet. In dat langzame proces is al doende voor elk element de eigen maat gevonden. De zilvergrijze vorm kwam eerst, daarna de kloeke bruinrode vorm balancerend op het tere grijs en ten slotte de zwarte vorm die inderdaad neerhangt als een schaduw.
Bij gelegenheid maakt Alan Uglow ook foto’s, die hij soms exposeert. Ik ken er enkele van een serie gemaakt in een leeg voetbalstadion in Stuttgart, een hoekige tribune bijvoorbeeld gefotografeerd vanaf een plek schuin tegenover op het donkergroene grasveld. Het is een foto van een schilder - van een kunstenaar die gewoonlijk begint op een leeg vlak. Eerst wordt het katoen van T-3 met spons en dunne verf op de goede temperatuur wit gebracht. Dan volgt het zorgvuldig neerzetten van de kleurvormen. Omdat de kunstenaar geen vast meetkundig schema gebruikt gaat dat met passen en meten en heen en weer schuiven. Als je een foto maakt, heb je de tribune al in beeld, als een volume mooi in evenwicht met het scheve vlak van het groene veld. Beweeg de camera en het evenwicht der volumes verandert en verschuift. De foto laat zien hoe Uglow met een camera kijkt: vooral bedachtzaam en stil. Ze laat ook zien waar de kunstenaar vooral naar kijkt: naar verhoudingen van evenwicht, en naar hoe vormen elkaar vasthouden. In het schilderij gaat het om evenwicht tussen vormen en maten, kleuren en hun optische gewicht, en tussen de tussenruimtes die de vormen en kleuren openlaten, maar dan abstract op de tast. De elementen raken elkaar maar licht, om alles niet te zwaar te maken. Kijk even voorbij aan de constructie van de vorm en probeer (zoals je bij het maken van een foto ook op de omgeving moet letten) je op de vier lege rechthoekige ruimtes te concentreren. Die vier kwartieren vormen één ruimte waarin dan (roerloos wiebelend als een roofvogel in de lucht of als drijfhout op water) die rare ongrijpbare kruisvorm is komen drijven waaraan alles net niet helemaal symmetrisch is, maar die zo in elkaar is gezet, met onnavolgbare intuïtie en langzame ernst, dat het bijna onzichtbare toch zichtbaar wordt.

PS Schilderijen van Alan Uglow zijn nog tot 22 januari te zien in Galerie Onrust in Amsterdam. Zie ook: Alan Uglow, Martin Henschel (red.), Kerber Verlag, Bielefeld 2010