Buitenland

Onrealistische vragen

Vragen om iets dat je niet kunt krijgen is meestal geen goed idee. Je krijgt het namelijk toch niet, en je geeft wel je verlangens prijs. Eigenlijk hoor je zoiets als kind al af te leren. Vragen om iets dat je niet kunt krijgen is een recept voor frustratie en verzuurde verhoudingen met anderen. Tot zo ver deze ongeschreven regels van onze gewone wereld.

Nu de Europese politiek. Daarin is veel ongewis. Het enige dat min of meer duidelijk is, is dat het draait om een proces van verregaande samenwerking, waarvan het einddoel niet gedefinieerd is. Dit is een situatie die onzekerheid en scepsis in de hand werkt, zeker als idealisme in de samenwerking tanende is. Steeds prangender wordt de vraag: waar verbinden we ons eigenlijk aan in dit proces? Misschien moeten we wel opdraaien voor het wanbestuur van anderen en worden we gedwongen dingen te doen die we niet willen.

Dit wantrouwen is in elke EU-lidstaat terug te zien. Hierbij gaat het al lang niet meer om het harmoniseren van economisch beleid alleen, maar ook om benauwende vraagstukken van leven en dood, rechtsstaat en democratie, en medemenselijkheid en individuele veiligheid. Dit is niet echt nieuw, maar de laatste jaren leidt dit wel tot de sloop van vertrouwen. De oude instrumenten van communautaire technocratie (samenwerken onder regie van de Europese instituties) blijken ongeschikt. De huidige toestand in het migratie- en asielvraagstuk is illustratief. De Europese sloophamer die inbeukt op het onderling vertrouwen heeft intussen het Bundeskanzleramt van Angela Merkel bereikt.

De Gaulle: ‘Soms moet je vragen om de maan’

De grote vraag is waar de duidelijkheid, de macht en de ideeën gevonden kunnen worden om controle te herwinnen. Het probleem is echter dat geen van de Europese politici verder zal kunnen komen dan het met de mond belijden van duidelijke oplossingen. Niemand heeft genoeg macht om duidelijkheid ook om te zetten in daden. Daar heeft men immers elkaar voor nodig, en daarvoor ontbreekt het aan vertrouwen.

Nu ook Merkel de schijn van regie niet meer kan ophouden, ontstaat er een nieuw spel. Wie eerder gevraagd heeft om iets dat niet te krijgen was, is nu in het voordeel, zeker als het om een relatief machtige lidstaat gaat. Voor het ernstig vragen om iets dat onrealistisch is, moet je in het Elysée zijn. Niemand heeft de verbeelding duidelijker in zijn taakomschrijving staan dan de Franse president.

Toen een van zijn adviseurs hem eind jaren vijftig vroeg waarom hij een memorandum stuurde aan de Amerikaanse president, waarin hij vroeg om gezamenlijk leiderschap van de westerse wereld, terwijl hij wist dat dit een volstrekt onrealistische vraag was, antwoordde president De Gaulle: ‘Soms moet je vragen om de maan.’ Waarom? Omdat het slimme politiek kan zijn om te ijveren voor verandering vanuit een positie van zwakte.

Vragen om iets wat je niet kan krijgen, maar wel heel graag wil hebben, is een extreme vorm van openheid. Dat af en toe durven heeft voordelen. Het dwingt anderen om duidelijk te maken waarom je vraag onrealistisch is (en dat is vaak geen sinecure). Daarnaast zorgt het ervoor dat jouw droom in de vorm van officiële woorden onderdeel wordt van de politieke werkelijkheid. Alleen daardoor al wordt deze minder onwaarschijnlijk. En wanneer er crisis uitbreekt, en vrienden hebben je nodig, dan weten zij waar ze je mee kunnen winnen.

Merkel moet nu aan CSU-leider Horst Seehofer duidelijk maken dat hij zijn hand overspeeld heeft met zijn rebellie tegen haar migratiebeleid tot op Europees niveau. Dat kan ze niet zonder Macron. Dat treft. Ook deze Franse president wil graag een pro-Europese bondskanselier redden, zoals François Mitterrand dat ooit deed toen Helmut Kohl op zijn zwakst was. Toen Kohl zijn vriend echt nodig had, kreeg Mitterrand de maan cadeau: een muntunie.

Macron wil van Merkel ook de maan: een Europa van meer snelheden met de eurozone als onbetwiste kopgroep, politiek en economisch versterkt, en onder exclusieve Frans-Duitse leiding. Dat heeft hij vorig jaar aan de Sorbonne uitgelegd, een moment van extreme openheid over zijn Europese droom. Duidelijk qua idee, vaag in de uitwerking, zoals je van een Franse president mag verwachten. Als Macron Merkel mag redden, zal die droom alsnog het Europese richtpunt worden.