Onrust

Nu de samenleving zo snel verandert, rommelt het in de politiek. De roep om nieuwe gezichten en een nieuwe koers is groot. Maar geen enkele partij heeft haar antwoord klaar.

Maar even bij de ChristenUnie langsgegaan. Het is welhaast de enige plek op het Binnenhof die nog rust uitstraalt. Bij menige andere fractie is er onrust en gedoe. In allerlei gradaties overigens. Het varieert van de vrolijke onrust bij de pvda na de winst bij de Europese verkiezingen en de boreale onrust vanwege de groeistuipen bij Forum voor Democratie tot de onverkwikkelijke onrust bij GroenLinks na het inkijkje in de onderlinge verhoudingen via de brief van fractievoorzitter Jesse Klaver over het vertrek van zijn fractiegenoot Zihni Özdil. Een mens wil altijd orde in chaos zien, maar ik denk echt dat het niet toevallig allemaal bij elkaar komt. De onrust heeft te maken met leiders die er al lang zitten en opvolging behoeven, met jongere leiders die – laat ik het netjes zeggen – hun draai nog niet hebben gevonden en met politieke koersen die vernieuwd moeten worden. Al speelt ook toeval een rol.

Zo denk ik niet dat de pvda’er Ferd Crone heeft overlegd met het cda toen hij aankondigde te vertrekken als burgemeester van Leeuwarden. Maar dat gaf cda-leider Sybrand van Haersma Buma wel de kans een verre voorvader op te volgen als burgemeester van de Friese hoofdstad. Een geschenk voor Buma én voor het cda. Dat is geen negatief oordeel over Buma. Juist niet, hij vertrekt op een goed moment, na zijn partij in rustiger vaarwater te hebben gebracht, op een plek met wederom regeringsverantwoordelijkheid. Maar het cda heeft ook behoefte aan een nieuw gezicht en een nieuwe koers. Hoe soepel Buma de groep ook heeft verlaten, onrust over wie en wat brengt het vertrek van een partijleider toch.

Alexander Pechtold vertrok vorig jaar al als partijleider bij d66. Ook Pechtold zat reeds lang in de landelijke politiek en ook bij die partij was – en is – er behoefte aan het opfrissen van de koers en aan een nieuw gezicht. Het is nog geen uitgemaakte zaak dat fractievoorzitter Rob Jetten dat nieuwe gezicht zal zijn. Het verlies bij de Europese verkiezingen moet d66 op zijn minst onrustig maken, over de te varen koers en de daarbij passende partijleider.

Ook het einde van de houdbaarheid van Mark Rutte bij de vvd komt in zicht. Rutte is inmiddels bijna negen jaar minister-president, dertien jaar partijleider, en al zeventien jaar actief als landelijk politicus en bestuurder. Een mens moet niet te lang politieke macht hebben, dat is niet goed voor land, partij en persoon. Gaat Rutte mogelijk toch naar Brussel, om de Europese Raad van ministers te gaan leiden? Wat zou dat voor gevolgen hebben voor het huidige kabinet? Dan zouden immers drie van de vier architecten ervan binnen twee jaar na installatie zijn opgestapt.

Maar ook als Rutte niet naar Brussel gaat, zou het raadzaam zijn als de vvd bij de eerstvolgende verkiezingen een andere partijleider krijgt. Nog weer een keer Rutte is welhaast een zwaktebod. Heeft de regeringspartij in al die jaren dan geen nieuwe generatie weten klaar te stomen die het van hem over kan nemen?

Kiezers willen oplossingen horen en daarvoor nieuwe machtsverhoudingen creëren

Een jongere generatie heeft wel al partijleiders in het zadel bij twee oppositiepartijen, GroenLinks en SP. Je zou zeggen: daar zijn ze klaar voor de toekomst, ook om de collega-nieuwkomers bij de regeringspartijen te bestrijden. Maar het momentum van Klaver bij GroenLinks lijkt alweer tanende. Het gedoe rondom het vertrek van Özdil laat zien hoezeer de partij draait rond de persoon van de partijleider. De discipline die Klaver eist, gecombineerd met de grote invloed van enkele personen om hem heen en als gevolg daarvan de geringe invloed van de rest van de fractie, roept de vergelijking op met een politbureau. GroenLinks wil een beweging zijn. Maar zodra de kiezers gaan doorzien dat dit vooral een theatrale truc is en niet als doel heeft dat zij daar daadwerkelijk onderdeel van kunnen uitmaken en mee kunnen praten, geeft ook dat onrust.

Mag het momentum van Klaver mogelijk al voorbij zijn, Lilian Marijnissen heeft als leider van de SP nog geen momentum gehad. Of het moet zijn naar beneden. De onrust bij de SP bestrijden ze daar door als Kamerleden naar buiten toe allemaal toe te geven hoe k- de uitslag van de Europese verkiezingen was. Het lijkt wel een bezweringsformule die vooral verraadt dat ze niet meer weten welke weg te bewandelen. Ook hier bij gebrek aan daadwerkelijk interne discussie.

Dat laatste geldt ook voor de pvv van Geert Wilders. De enige reden waarom de onrust daar na het verlies bij de laatste verkiezingen kleiner is dan bij andere partijen is dat de pvv geen partij is met leden, behalve Wilders zelf dan. Geen leden, geen opstand. Het geeft Wilders de mogelijkheid op zijn Kamerzetel te blijven zitten, totdat hij mogelijk ooit door de kiezers wordt weggestemd.

Dit wekt de indruk dat het alleen om de poppetjes gaat. Die zijn niet onbelangrijk, maar de onrust komt ten diepste voort uit de noodzaak om als partij je politieke inzichten te vernieuwen. Nu des te meer, omdat er in de samenleving zoveel verandert. Vergrijzing, klimaatverandering, migratie, technische vernieuwing, kiezers worden er onrustig van. Die willen oplossingen horen en daarvoor mogelijk nieuwe machtsverhoudingen creëren bij volgende verkiezingen.

Dat weten politieke partijen ook. Dat is wat ze zo onrustig maakt. Want wat zijn hun antwoorden, welk boegbeeld past daarbij en krijgen ze daar de kiezers in mee?