Onspontane rouwrituelen

Voor de 45 onschuldige slachtoffers van het zinloze Servische geweld zullen in Nederland geen waxinelichtjes worden ontstoken en geen stille marsen georganiseerd. Onbekend maakt onbemind, en als het om het herdenken van drama’s gaat is nabijheid een dominante factor. Toch waren in Racak voldoende elementen die het legendarische betrokkenheidsgevoel van de Nederlanders als het om onrecht gaat, hadden kunnen beroeren. Er werd weliswaar niet in het wilde weg door een deur geschoten, maar gericht en van zeer nabij. Desondanks had de aard der verwondingen van de slachtoffers de verbeelding van potentiële stilletochters moeten prikkelen. Uitgestoken ogen, hoofden van de romp gescheiden - het mocht niet baten.

De 45 etnische Albanezen zijn te laat gestorven. Waren ze een paar jaar terug afgemaakt, dan hadden ze nog van het internationalisme kunnen profiteren. Maar nu is Nederland in zichzelf aan het keren door een grote navelstaarderij-operatie. Misschien is dit nieuwe tijdperk met het historische bloedbad van Srebrenica begonnen. Niet de duizenden vermoorde Bosniërs werden toen herdacht, maar het feit dat de polderjongens van Dutchbat heelhuids waren teruggekeerd. In aanwezigheid van ’s lands politieke elite werd op een groot massagraf van buitenlanders een obsceen nationaal feest gehouden. Nederland was in één klap gidsland af. Bij gebrek aan echte oorlogen worden tegenwoordig de bloedbaden die aanleiding kunnen geven tot nationaal elan ietwat bescheidener. Maar toch kan iedere stapavond met slechte afloop een stille tocht of een zee van lichtjes opleveren. Het blijft paradoxaal om dit land zichzelf te zien verliezen in irrationaliteit en collectieve waan. Want: witte stille tochten zoals in Gorinchem zijn een uiting van zelfbedrog. Ik wil niet direct van een gevaarlijke ontwikkeling reppen, hoewel de teneur van sommige krantecommentaren me verontrust. Zeker als de oorzaken van de ontsporingen in ‘vergaande individualisering’ en 'een cultuur van vrijheid en gelijkheid die risico’s met zich meebrengt’ worden gezocht. Zelfbedrog dus, omdat incidenten die altijd hebben plaatsgevonden en zullen blijven bestaan ineens door nieuwe rituelen disproportioneel worden uitvergroot. Het beeld dat uit de spectaculaire collectieve rouwuitingen opdoemt, is vertekend en het versterkt een onbehagen dat grotendeels berust op zinsbegoocheling. Ik voel niets voor complottheorieën, maar nu de nieuwe rouwrituelen met protestconnotaties zijn doorschoten, wordt het tijd te benadrukken dat ze weinig met volksspontaniteit te maken hebben. Ik heb het over bewuste of onbewuste manipulatie door bepaalde sectoren van de samenleving die de burgers de illusie geven eigenhandig en spontaan te handelen, terwijl zij in feite door hen juist naar de rouwlocaties worden gedreven. Allereerst degenen die met dit soort gewelddadige incidenten het meest te verliezen hebben: hun klanten en inkomsten. De horeca die met rechts alcohol schenkt en met links pamfletten uitdeelt die tot de volgende tocht oproepen. Die van Gorinchem was een initiatief van café Bacchus, waar de meisjes stierven. In Leeuwarden, na de dood van Tjoelker, werd de waxinelichtjes-actie mede door de horeca georganiseerd. Maar in die stad waren de echte initiatiefnemers politiefunctionarissen. Die hebben er alle belang bij om de gevoelstemperatuur van de doorsnee Nederlander tot het kookpunt te brengen: getraumatiseerde burgers letten beter op. Ook kerken en religieuze autoriteiten grepen hun kans: terwijl godshuizen leeglopen, sturen ze hun dominees naar de open lucht waar massale rouwbijeenkomsten plaatsvinden. Luiden maar die klokken! Dan hebben we het burgermeester-fatsoenscomplex met zijn Patijn, Apotheker of IJssels. De laatste zag bijna zijn kans schoon om in Gorinchem de koffieshops te sluiten terwijl de meisjes in een traditionele dans-drankgelegenheid waren gedood. Als de dader een timmerman was geweest, had hij dan alle houtzagerijen van zijn stad willen opdoeken? De nieuwe rouwrituelen zijn allesbehalve spontaan. En ook niet stil, want in de coulissen wordt er van alle kanten georkestreerd.