Ontheemd

Het CDA stelt een aparte ontheemdenstatus voor, mede uit bezorgdheid over het draagvlak in de samenleving voor de opvang van vluchtelingen. En lijkt niet ver verwijderd van het toegeven aan onderbuikgevoelens ten aanzien van vreemdelingen.

cda-leider Sybrand van Haersma Buma liet enkele weken geleden een ballonnetje op over een aparte ontheemdenstatus voor mensen die op de vlucht zijn voor een oorlog. Heel even danste het ballonnetje zichtbaar in de wind, maar het leek ook snel weer weggedreven. Totdat ChristenUnie-Kamerlid Joël Voordewind vorige week aan het touwtje trok. Of was dat een laatste dansje voordat het ballonnetje toch echt naar de plasticsoep in de oceaan drijft?

Nu het aantal asielaanvragen weer stijgt, kleine dorpsgemeenschappen als het Drentse Oranje een aantal asielzoekers binnen hun grenzen krijgen dat soms het aantal dorpelingen overstijgt, sporthallen worden ingeruimd met veldbedden en er al ernstige ruzies zijn geweest in asielzoekerscentra is het onderwerp asiel weer terug van weggeweest. De cijfers illustreren waarom samenleving en politiek niet om dat onderwerp heen kunnen. In 2011, het jaar dat in Syrië de burgeroorlog begon, vroegen in Nederland 11.300 mensen asiel aan. De top-drie van landen waar zij vandaan kwamen, was toen Afghanistan, Irak, Somalië. In de eerste helft van dit jaar waren er al 16.518 asielaanvragen binnengekomen bij de Immigratie en Nationalisatiedienst, waarvan bijna zesduizend van mensen die de burgeroorlog in Syrië zijn ontvlucht.

Met een aparte ontheemdenstatus zouden mensen die vluchten voor een oorlog anders worden behandeld dan degenen die hierheen komen vanwege geweld tegen homo’s of andersgelovigen in hun eigen land. Ontheemden krijgen dan niet het recht om na vijf jaar een permanente verblijfsvergunning aan te vragen. Het tijdelijke van de huidige vergunning voor asielzoekers zou voor deze ontheemden daardoor nog tijdelijker worden. Maar hoe lang is dat nieuwe tijdelijk?

Toen Van Haersma Buma op het cda-congres voorstelde om een aparte ontheemdenstatus in te voeren, had hij daar twee redenen voor. Zo wil hij het bureaucratische systeem ontlasten van de rompslomp die samenhangt met een aanvraag voor de tijdelijke verblijfsvergunning die nu geldt. Als het aantal asielzoekers stijgt, wordt ook de stapel papier die daarmee gepaard gaat hoger. Maar daarnaast maakt Buma zich ook zorgen over het draagvlak in de samenleving als er steeds opnieuw veel mensen die op de vlucht zijn in Nederland moeten worden opgenomen. Daarmee betreedt hij precair terrein.

Draagvlak klinkt nog alsof de cda-leider rekening wil houden met wat goedwillende burgers aankunnen als grote groepen nieuwkomers in hun dorp of stad komen wonen. Maar het is maar één stap verwijderd van het toegeven aan gevoelens in de onderbuik ten aanzien van vreemdelingen. Het verwijt dat het cda populistisch bezig is en dat het voorstel vooral bedoeld is om kiezers naar de mond te praten, is op het Binnenhof dan ook niet ver weg.

Hoeveel tijdelijkheid kan een samenleving verdragen?

Zou een aparte ontheemdenstatus de druk op Nederland doen afnemen? En dan niet alleen omdat er minder papierwerk zou zijn, maar ook omdat er minder mensen naar Nederland komen? Bijzonder is dat op het Binnenhof twee tegenstrijdige gevolgen worden genoemd van de aparte status. Binnen het cda wordt beweerd dat die status ons land minder aantrekkelijk maakt voor Syriërs, omdat ze dan minder kans hebben hier definitief te mogen blijven. De Syriërs zouden dan eerlijker over de landen van de Europese Unie kunnen worden verdeeld. Bij de ChristenUnie wordt de status juist gezien als een ruimhartig gebaar richting de Syriërs.

Dat de twee partijen vooraf geen overleg over de ontheemdenstatus hadden, moge duidelijk zijn. Bij het cda zeggen ze het liever niet hardop, maar ze vinden wat de CU deed jatwerk. Dat laatste is dan ook weer makkelijker als het cda een onuitgewerkt ballonnetje oplaat. Want dat is het tot nu toe.

Als draagvlak een belangrijke reden is om een aparte ontheemdenstatus in te voeren, dan is de vraag of een lang tijdelijk verblijf van mensen die huis en haard zijn ontvlucht daarvoor het aangewezen middel is. Tijdelijkheid draagt er niet aan bij om je thuis te gaan voelen in het land waar je naartoe bent gevlucht. Die tijdelijkheid kan daardoor niet alleen gaan vreten aan de ontheemden zelf, omdat zij vooraf nooit zullen weten wanneer hun land van herkomst weer veilig is, maar zou ook wel eens een averechts effect kunnen hebben op het draagvlak onder de Nederlandse bevolking. Want hoeveel tijdelijkheid kan een samenleving verdragen? cda en ChristenUnie zeggen inmiddels dat het tijdelijke ook bij hen een grens zal krijgen. Maar waar die grens gaat liggen, daarover hebben ze nog niet goed nagedacht. De CU weet wel dat ze een uitzondering wil maken op de tijdelijkheid als er kinderen in het geding zijn. Vijf jaar is dan het maximum. In Den Haag klinkt dan meteen dat dit een bonus zet op het krijgen van kinderen.

Toen Buma zijn voorstel deed, had hij het ook over de bijdrage die vluchtelingen kunnen leveren aan de opbouw van hun land na hun terugkeer. Omdat over het algemeen de hoger opgeleiden verder weg vluchten dan de laagopgeleiden, die vooral in de tentenkampen bij hun landsgrenzen terechtkomen, is het geen gek idee om na te gaan wat dit na afloop van een oorlog voor een land betekent. Gaan de laagopgeleiden terug en ontbeert een land dan een laag van hoogopgeleiden?

Of een aparte ontheemdenstatus een bijdrage kan leveren aan de oplossing van dit eventuele probleem is interessant. Het zou jammer zijn als daarover niet wordt gesproken voordat het ballonnetje van de ontheemdenstatus weer uit zicht verdwijnt. Want gezien alle kritiek is die kans groot.