MUZIEK

Onthoofding

The Ex

Het klonk als een onthoofding: na drie decennia van vitriool spuwen en ruim dertienhonderd optredens besloot Jos om ex-zanger van The Ex te worden. Als GW Sok schreef Jos de teksten, en zijn uit duizenden herkenbare woordenbarrages bepaalden voor een belangrijk deel het geluid van de punkgroep die hij samen met schoolmakker Terrie in 1979 oprichtte in de Zaanstreek. Voor de band was het vertrek van Jos minder verrassend. Zijn aanwezigheid was als die van een manke poot. Het enthousiasme was weg. Hij had de pest gekregen aan dat altijd maar onderweg zijn en dat eeuwige wachten. Hij wilde andere dingen doen, grafisch ontwerpen en schrijven.
En zo werd de onlangs verschenen overzichts-cd 30 onbedoeld een afsluiter van een tijdperk. Van al die Nederlandse punkbandjes die eind jaren zeventig en begin jaren tachtig opkwamen is The Ex als enige erin geslaagd een stempel te drukken op de nationale en internationale scene, constant vernieuwend, constant op zoek naar uitdagingen, al snel ver uitstijgend boven het perkamenten etiket ‘punk’.
The Ex klinkt als grijs behang met fraaie gitzwarte patronen, maar ook vol Jackson Pollock-achtige spetters geel en rood en blauw – jazz en folk en Afrikaans. Improvisatie, maar geen eindeloos gepiel: hard, energiek en voorwaarts.
Toch is 30 niet meer dan een poging om de diversiteit van The Ex te benadrukken. Want ook al zullen ze de term haten, The Ex heeft in de loop der jaren een heus ‘oeuvre’ opgebouwd met ontelbare muzikale, tekstuele en conceptuele hoogtepunten. De cd doet bijvoorbeeld geen recht aan een project als 1936 The Spanish Revolution, dat de band in 1986 uitbracht als 144 pagina’s tellend fotoboek en twee singles. De foto’s waren een selectie uit tienduizenden nooit gepubliceerde afbeeldingen uit het archief van de CNT, de Spaanse anarcho-syndicalistische vakbondsfederatie. Het project gaf The Ex een moreel kompas (en een anarchopunklabel).
Evenmin doet de cd – twee ordinair blinkende schijfjes in een plastic doosje – recht aan de imposante lijst van muzikale collaboraties die The Ex in staat stelden zich keer op keer te vernieuwen en het muzikale blikveld te verruimen. Een kleine greep uit de schier eindeloze lijst: de New Yorkse avant-gardistische cellist Tom Cora, jazzmusici Han Bennink en Ab Baars, de Koerdische groep Awara, de Congolese band Konono No. 1, de Amerikaanse filmmaker Jem Cohen, Sonic Youth’s Thurston Moore en Lee Ranaldo, de Chicago postrockband Tortoise, schrijver Jan Mulder, anarchopoppers Chumbawamba, Nirvana-producer Steve Albini en de Ethiopische saxofonist Getatchew Mekuria.
Het gaat The Ex om vrijheid en dwarsigheid, om de hokjesgeest te vermorzelen en open te staan voor invloeden die ver buiten de vierkwartsmaat van rock liggen, om ‘anders’ en ‘vrijer’ te zijn. Naast het ritmische, abstracte gitaarwerk van Terrie en het Engelse Ex-lid Andy Moor spelen de drums een prominente rol in de anti-rock van The Ex, die hen onderscheidt van tijdgenoten als Sonic Youth en The Fall.
Ook de tekstuele ontwikkeling blijft, mede door de afwezigheid van een tekstboekje bij de cd, onderbelicht. Aanvankelijk schreef Jos punky tirades. Maar weldra slopen er andere invloeden in, werd er een andere canon aangeboord. Op de hoes van de dubbel-cd Instant duiken teksten op van situationist Raoul Vaneigem, beeldend kunstenaar Barnett Newman en muzikant Misha Mengelberg – aartspessimist Louis Ferdinand Céline werd een grote invloed.
The Ex gaat dus een Jos-loos tijdperk tegemoet. Zijn vervanger is Arnold de Boer van Zea, een band die talloze malen samen met The Ex optrad.