Onthoofding

Nu de echte onderhandelingen met de PVV zijn begonnen staat er voor het CDA veel op het spel. De partij zou onthoofd kunnen worden als het partijcongres besluit niet met de gedoogsteun van de PVV te gaan regeren.

HOE ZAL DE STRIJD in het CDA aflopen? Beslist het formatiecongres straks dat er wel of dat er geen minderheidskabinet komt van VVD en CDA dat gedoogd wordt door de PVV?
Inmiddels laat zowel het tegen- als het voorkamp van zich horen en gaan er digitale petities rond. Met oud-premier Dries van Agt als meest prominente aanhanger van het kamp dat niet wil regeren met behulp van een partij die een deel van de Nederlandse samenleving stigmatiseert vanwege hun geloof, grondrechten wil aantasten en ons strafrechtelijk stelsel van zijn menselijke kanten wil ontdoen. En uiteraard met fractieleider Maxime Verhagen en mede-onderhandelaar Ab Klink als boegbeelden van het kamp dat voor is. Maar daar hoeven zij geen petitie voor te ondertekenen.
Verhagen en Klink hebben een beproefde Haagse procedure uitgestippeld. Die werkt als volgt. Eerst vraag je als partijnotabele aan fractie, partij of achterban om er vertrouwen in te hebben dat je bij onderhandelingen er alles aan zult doen om binnen te halen wat mogelijk is. Beoordeel ons op het resultaat! Als het resultaat er dan eenmaal ligt, zeg je tegen critici: je kunt ons nu niet meer op dit of dat onderdeel terugsturen, daarvoor is het te laat. Met als argumenten daaromheen, vertaald naar de huidige situatie: wij als CDA nemen tenminste verantwoordelijkheid voor de regeerbaarheid van het land, wat is het alternatief als het niet deze coalitie wordt, en - niet onbelangrijk in dit geval - als jullie ons resultaat niet accepteren, zetten jullie ons, Verhagen en Klink, te kijk en wat zal dat wel niet betekenen voor de partij!
Ja, wat zou dat kunnen betekenen? Een schisma in de partij. Het de facto wegsturen van het huidige onderhandelingsduo en daarmee de huidige partijleiding. En wie is er dan in die sinds de verkiezingen gehalveerde fractie nog over om het CDA door deze woelige tijden te leiden? Want de nieuwe leider zal uit die 21 man tellende fractie of de eerstvolgenden op de kandidatenlijst moeten komen. Er kan geen konijn uit de hoge hoed worden getoverd. Tenzij het CDA alsnog in een andere coalitie gaat regeren en een relatieve buitenstaander als minister én partijleider kiest. Maar ook dan zal eerst iemand uit de fractie die nieuwe onderhandelingen moeten voeren, en wie heeft er genoeg statuur als Verhagen en Klink een blauwtje lopen op het formatiecongres?
Er staat dus nogal wat op het spel sinds de fractie besloot de fase van echte onderhandelingen met de PVV in te gaan. De partij zou wel eens nog een keer onthoofd kunnen worden als het CDA-congres besluit niet met de gedoogsteun van de PVV te gaan regeren.
Toen vorige week dan ook bleek dat de beproefde Haagse procedure werd doorkruist door critici die snappen dat je op dat congres mogelijk te laat bent om regeren met gedoogsteun van de PVV tegen te houden, bleek de huidige radiostilte rondom de onderhandelingen ineens doorbroken te kunnen worden. Toen werd vanuit het CDA van harte gelekt dat onderhandelaar Verhagen waarborgen zou eisen tegen wensen van Wilders die de grondrechten aantasten.
Moet je daar nou om lachen of om huilen?
Wie overigens denkt dat de grondwet zelf voldoende waarborg is, kan bedrogen uitkomen. Een democratische meerderheid kan besluiten de sharia in Nederland in te voeren. Was het niet demissionair CDA-minister Piet Hein Donner die dat een aantal jaren geleden zei? De Tweede Kamer viel over hem heen, maar de jurist Donner wist dat hij gelijk had.
Een drietal van de initiatiefnemers van de petitie tegen samenwerking met de PVV merkte op dat Verhagens tegenzet hun punt illustreert: ‘Er zou helemaal geen noodzaak moeten zijn om grondrechten te waarborgen.’ Zij vrezen dat de betrouwbaarheid en de bestaansgrond van hun partij juist op het spel staan als het CDA wél met de PVV in zee gaat. Het ooit zo machtige CDA zou dan zelfs de plek van vierde partij kunnen kwijtraken.
Waarom hebben Verhagen en Klink hun partij in deze netelige positie gemanoeuvreerd? Alle mooie woorden over verantwoordelijkheidsgevoel en het in deze constellatie kunnen realiseren van sociaal-economische hervormingen en bezuinigingen ten spijt: ze zullen ook denken dat ze de PVV op deze manier kunnen inkapselen. Als gedoogpartij kan de PVV niet alleen maar roepen en schreeuwen, maar moet ze haar aanhangers laten zien dat het gedogen van een regering ingewikkelder is dan dat. De PVV zou er een gewone partij van worden.
Waarschijnlijk gokt het CDA-onderhandelingsduo erop dat de PVV daarmee de wind uit de zeilen wordt genomen. Op opiniepagina’s worden door derden voorbeelden uit het buitenland en het verleden aangehaald om deze visie te onderstrepen. Het alternatief in die visie is de dreiging dat de PVV vanuit de oppositiebankjes blijft opereren, zal blijven groeien en het CDA bij volgende verkiezingen nog weer een kopje kleiner maakt. Maar resultaten uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst. Dat zouden Verhagen en Klink er in grote letters bij moeten zetten als ze het regeer- en gedoogakkoord voorleggen aan het formatiecongres.
De VVD heeft die afweging, inkapselen of uitsluiten, ook gemaakt. Maar bij de liberalen is het vooralsnog rustiger over gedoogsteun van de PVV. Dat is niet in de laatste plaats omdat veel VVD'ers de kijk van Wilders op immigratie, integratie, het klimaatprobleem, ontwikkelingshulp, kunstsubsidies en nog zo wat thema’s delen. Partijleider Mark Rutte hoeft geen binnenbrandjes te blussen.
Dat zegt niet alleen iets over de VVD, maar ook over het soort hervormingen dat Nederland te wachten staat. Maar daarover is het bijna stil. Ook binnen het CDA. Straks is onze vrijheid van meningsuiting geborgd, maar onze baan, ons mededogen met minderbedeelden en de lucht die we inademen niet.