Economie

Ontslaglaboratorium

Binnenkort is het alles of niets voor de Europese vliegtuigproducent Airbus. Dan zijn de 193 bestelde A380’s afgeleverd en kan het grootste passagiersvliegtuig ter wereld eindelijk de lucht in. Op een door Airbus vastgesteld uur zullen op vliegvelden in Europa, Azië en Amerika in totaal 154.000 passagiers tegelijk aan boord van deze gloednieuwe superjumbo’s gaan. Dan starten de nerveuze piloten de motoren van de dubbeldeks vliegtuigen en taxiën naar de startbaan. Op het Airbus-hoofdkantoor houdt men de adem in. In theorie moeten de reusachtige toestellen kunnen vliegen. Maar geprobeerd is het nog nooit. Een testvlucht werd als te riskant gezien. Hopelijk klinkt er straks in 193 vliegtuigen opgelucht applaus. Maar misschien eindigt het experiment met 193 enorme crashes.

Onzin natuurlijk. De A380 is uit en te na getest. Alleen al voor de testvluchten werden vijf speciale toestellen gebouwd. Tussen de eerste proefvlucht en de eerste commerciële vlucht zat bijna tweeënhalf jaar. Die tijd werd gebruikt om te ontdekken hoe het toestel zich onder alle mogelijke weersomstandigheden en bij iedere mogelijke lading gedraagt. Speciale testpiloten haalden de raarste capriolen uit en de passagier die nu in het nieuwe vliegtuig stapt – Singapore Airlines vliegt er al een paar maanden mee – weet dat alle onderdelen en technische systemen vele malen getest, onderzocht en geïnspecteerd zijn.

We zouden niet anders willen. Niemand durft te vliegen in een toestel dat alleen in theorie van de grond kan komen. Maar waarom organiseren we ons sociaal-economisch beleid dan wel zo? Ingrijpende beleidsveranderingen komen in Nederland meestal tot stand op basis van puur theoretische verwachtingen en abstracte politieke voorkeuren. Getest wordt er nauwelijks. Nieuwe beleidsregimes worden in één keer, voor alle betrokkenen en in alle regio’s ingevoerd.

Onderwijsdeskundigen bedenken het Nieuwe Leren, PvdA-ministers zijn enthousiast, en een hele generatie leerlingen groeit op zonder feitenkennis en zelfdiscipline. Ambtenaren schrijven een nieuwe taxiwet en alle toeristen in Amsterdam stranden op het Centraal Station. De coalitie bedenkt een plan voor gratis schoolboeken, en een jaar later zijn de schoolhoofden overspannen en weet geen ouder meer waar hij aan toe is. Zou het niet handig zijn als we dit soort operaties voortaan eerst op kleine schaal uitproberen, zodat de effectiviteit kan worden vastgesteld en eventuele bijwerkingen in kaart kunnen worden gebracht?

De Britse statisticus Adrian Smith denkt van wel. Deze wetenschapper pleit al twee decennia voor op feiten gebaseerd beleid. Evidence-based policy, noemt hij dat. Net als nieuwe medicijnen zou ook nieuw beleid zich eerst in kleinschalige experimenten moeten bewijzen.

Een paar jaar geleden schreven economen van het Centraal Planbureau (CPB) een juichend rapport over dergelijke beleidsexperimenten. In de Verenigde Staten worden ze al een halve eeuw toegepast. Met name arbeidsmarktbeleid wordt vaak eerst bij een willekeurig gekozen groep werklozen uitgeprobeerd. Nieuwe scholingsprojecten, sollicitatietrainingen en bijstandsregelingen werden eerst kleinschalig getest. Dat zouden we in Nederland ook moeten doen, vinden de CPB’ers.

Hoog tijd om dat advies eens op te volgen. Er is een perfect onderwerp om mee te experimenteren: het ontslagrecht. De discussie over versoepeling daarvan is volstrekt vastgelopen in een dogmatische ruzie tussen vakbonden en werkgevers, die ook het kabinet splijt. Werkgevers beweren dat soepel ontslag zal zorgen voor meer werk voor kansarme Nederlanders. De vakbond denkt dat bedrijven de zwakke werknemers dan juist makkelijker zullen ontslaan. Beide partijen weten zeker dat ze gelijk hebben en schreeuwen elkaar dat al een paar jaar toe. Hopeloos.

Die tijd hadden ze ook kunnen gebruiken voor een gecontroleerd economisch experiment. De overheid had een klein deel van de economie tot ontslaglaboratorium kunnen verklaren. Neem een groep bedrijven, een beroepsgroep of een regio, en stel daar experimentele ontslagregels voor op. Voor een andere, vergelijkbare selectie blijven de oude regels gelden. Zet deze sociale petrischaaltjes een jaar of wat op kamertemperatuur weg, en bekijk dan het resultaat. Zijn de effecten gunstig? Dan invoeren in het hele land. Zo niet: discussie gesloten.

Maar dat is oneerlijk, hoor je politici al roepen. We moeten iedereen gelijk behandelen en op mensen experimenteren is onethisch. Dat zal wel. Het is veel minder ethisch om alle Nederlanders aan hetzelfde proefballonnetje te hangen en te hopen dat de boel niet naar beneden dondert.