Ontspullen

In juni komt de commissie-Van Dijkhuizen met een advies aan de regering voor een eenvoudiger belastingstelsel. De VVD wil vooral efficiency. De PvdA wil eerlijk delen.

Met een belastingstelsel is het net als met een huis: op den duur raakt het vol en moet de bezem erdoor. Weg met al die spullen, terug naar eenvoudig en simpel. In beide gevallen is dan de vraag: wat kan er weg? En daar begint het ingewikkeld te worden. In een gezin én in de politiek. Want de een wil dit behouden, de ander dat. Dat is ook juist een van de oorzaken van het vol raken van zowel huizen als belastingstelsels.

Het jaarlijkse Verantwoordingsdebat in de Tweede Kamer, waarin wordt teruggekeken op het afgelopen begrotingsjaar, werd vorige week door vvd-fractievoorzitter Halbe Zijlstra aangegrepen om vooral vooruit te kijken. Hij vroeg zich af hoe een nieuw opgebouwde verzorgingsstaat eruit zou zien als de 150 Kamerleden na een schipbreuk op een onbewoond eiland terecht zouden komen. Wat de vvd-fractievoorzitter betreft is er op dat eiland geen subsidie voor ‘het ophangen van oranje vlaggetjes’ en ook geen in geld uitgedrukt ‘mantelzorgcompliment’ van de eilandraad. Een belastingstelsel wil hij wel op dat eiland, maar dat moet zo eenvoudig mogelijk zijn.

Schipbreuk lijden en stranden op een eiland is een nogal radicale vorm van ontspullen, maar Zijlstra bedoelde het als gedachteoefening. Uiteraard gebruikte hij het ook om zijn ideeën over een ideale liberale samenleving neer te zetten. Dat de andere fractievoorzitters het Verantwoordingsdebat overlieten aan de specialisten weerhield Zijlstra er niet van het woord te voeren. Blijkbaar wilde hij het gebruiken om zijn ideeën, de fractie en mogelijk ook zichzelf te profileren. Minister-president Mark Rutte heeft als partijleider immers niet het eeuwige leven.

Hoe een eenvoudig belastingstelsel er precies uit zou zien, had de vvd-fractievoorzitter nog niet voor ogen. Maar terugkijkend naar het andere grote, meer in het oog springende debat van vorige week, over de toeslagenfraude door Bulgaren, pleitte hij wel voor zo min mogelijk toeslagen. Dat laatste deed Zijlstra niet alleen omdat als er geen toeslagen zijn er ook niet meer gefraudeerd kan worden. De fraude met de toeslagen heeft nog weer eens op het netvlies gebracht hoeveel geld met die toeslagen is gemoeid. Twaalf miljard per jaar. Eerst moeten die miljarden worden betaald door alle belastingplichtigen, om daarna te kunnen worden teruggegeven aan een groot deel van de Nederlandse huishoudens, diezelfde belastingbetalers. Rondpompen van geld noemt de vvd dat.

Als efficiency het enige criterium zou zijn bij het ontspullen van het belastingstelsel zou het simpel zijn: weg met die toeslagen. Maar zo simpel is het niet. De toeslagen dienen een doel: inkomensondersteuning voor specifieke uitgaven.

Elke politieke partij zal zo haar eigen voorwaarden stellen bij een belastingvereenvoudiging. Het stelsel moet werken belonen, vindt onder meer de vvd. Maar het mag dan het zelf verzorgen van kinderen niet bestraffen, voegen de christelijke partijen daaraan toe. De pvda op haar beurt heeft eerlijk delen als belangrijke voorwaarde en GroenLinks wil dat het belastingstelsel helpt de economie te vergroenen. Enzovoort. Belastingheffing is bij uitstek een middel om politieke idealen te sturen. In de loop der jaren zijn veel van die idealen in het huidige stelsel ingebracht. Het resultaat is dat ze soms tegen elkaar in werken, was de conclusie in het Heroverwegingsrapport kindregelingen in 2010. Hoe gerichter bijvoorbeeld de inkomensondersteuning voor ouders die weinig verdienen, hoe minder dit hen prikkelt om te gaan werken. Eerlijk delen en het bevorderen van arbeidsparticipatie, wat ook een manier is om aan armoede te ontsnappen, staan hier op gespannen voet.

In juni komt een commissie onder leiding van bankier Kees van Dijkhuizen met een advies voor een eenvoudiger belastingstelsel. Tijdens de kabinetsformatie tilde deze commissie al een tipje van de sluier op door het nieuwe kabinet te adviseren over te gaan op een stelsel met slechts twee tarieven. Nu zijn dat er, belasting en premies samen, voor werkenden drie en voor ouderen vier. In de jaren tachtig, vóór een eerdere belastingvereenvoudiging, waren het er nog negen. Over wat te doen met de toeslagen repte het tussenadvies van de commissie nog niet.

Twee tarieven, dat klinkt inderdaad als nóg eenvoudiger dan de drie of vier van nu, laat staan die negen van dik twintig jaar geleden. Maar de vraag is of een vermindering van het aantal tarieven te verenigen zal zijn met het schrappen van de toeslagen. Via de toeslagen krijgen huishoudens, afhankelijk van hun inkomen, geld voor het betalen van hun huur, zorgkosten en kinderen. Dat valt samen te vatten onder het kopje eerlijk delen.

Hef je de toeslagen op, dan gaat het eerlijk delen makkelijker als er meerdere belasting­tarieven zijn. Daarmee zou dan echter het streven van de commissie-Van Dijkhuizen ongedaan zijn gemaakt om – juist vanwege de eenvoud – ruim negentig procent van de belastingplichtigen in de jaarlijkse praktijk onder het laagste belastingtarief te laten vallen en alleen een kleine groep ook met het tweede, hogere tarief te confronteren. Het is dan ook mede doordat eenvoud en eerlijk delen zo moeilijk te combineren zijn dat het belastingstelsel ‘vol’ is geraakt.

De vvd wil eenvoud, haar coalitiepartner pvda is daar niet tegen, maar zal het advies van de commissie-Van Dijkhuizen vooral ook langs de meetlat van eerlijk delen leggen. Voor de echt laagste inkomens zullen ze daar wel uit komen. Ook de vvd wil dat die inkomensondersteuning krijgen. De politieke discussie zal vooral gaan over de vraag welke inkomensgroepen eventueel best iets mogen lijden onder de vereenvoudiging. De ouderen met een aanvullend pensioen? Bepaalde groepen middeninkomens? Want pijn zal het altijd ergens doen. In het verleden was er bij het ontspullen van het belastingstelsel dan vaak extra geld om als smeerolie die pijn te verzachten. Door de crisis is er nu echter geen ‘smeergeld’.