Ontstoken richels

Zoals Edgar Fernhout in zijn werk de roerloze horizon voor ogen had, zo keek Barrie Cooke naar stromend en blinkend water.

Medium 0123
Fernhout kon zich niet aan de abstractie overgeven. Die was hem te abstract en te afstandelijk

Het landschap Phytophthora Infestans van Barrie Cooke is in mijn waarneming onmiskenbaar Iers – maar omdat vandaag de dag bewegingen van cultuur steeds globaler worden, moet je oppassen dat zo te zeggen. Vooral ten aanzien van beeldende kunst is voorzichtigheid geboden. Uit de artistieke vernieuwingen in het begin van de twintigste eeuw is zoiets als een internationaal modernisme gegroeid dat toen is uitgegroeid tot de stijl van wat moderne kunst is gaan heten. Picasso, Matisse, Léger, Mondriaan, Malevich, Kandinsky – zulke kunstenaars gaven de richting aan. Wie daar buiten viel, bleef regionaal. Het ontstaan van dit fenomeen (een wat arrogante kunst die in orde was en speciaal deugde) heeft ermee te maken, denk ik, dat er een abstracte versie van kunst in de weg was komen zitten. Ik kan het effect daarvan niet kort beschrijven. Maar kijk, voordat we terugkomen bij Cooke, naar het schilderij De zee van Edgar Fernhout – een horizontaal, ruimtelijk weefsel van toetsen blauw en blauwgroen en grijsblauw. De lichte toetsen in dit doorzichtige beeld bewegen zich in de breedte – dansend, kabbelend, ongrijpbaar, zoals het licht in vlekken weerkaatst op de golven. Boven en onder zien we vooral lichtblauw tussen wit, maar in het midden worden de kleuren iets donkerder. Die passage daar geeft iets van een diffuse horizon aan. Maar wat ik wil zeggen is dit: het is zonneklaar dat Fernhout geheel en al op de hoogte was van de heldere principes van abstracte kunst. Hoe kan het anders. Als jongetje vergezelde hij zijn moeder, Charley Toorop, naar Parijs waar ze op bezoek gingen bij Mondriaan, oftewel oom Piet. Later in zijn schilderijen kon hij zich niet aan de abstractie overgeven. Die was hem te abstract en te afstandelijk. Voor Fernhout betekende schilderen zolang mogelijk vasthouden aan het onuitputtelijke dat hij in de natuur zag.

Dat De z_ee_ toch abstract lijkt, is omdat het motief van lucht en water en weer van zichzelf zo diffuus is. Het is een schilderij dat gegroeid is uit intense waarneming. Die is vertaald in dat beheerste en langzame web van toetsen frêle kleur dat stil blijft en niet opgewonden raakt. Is die manier van tegelijkertijd waarnemen en schilderen dan Hollands? In ieder geval zijn de bescheiden schilderijen van Fernhout, zonder drama, nooit tot de canon van het grote modernisme doorgedrongen. Net zo bijzonder is de kunst van Barrie Cooke die ik dus Iers vind hoewel hij al bijna dertig was toen hij vanuit Amerika daar in dat natte land van moerassen en rivieren terechtkwam.

Medium 1996 1 410 cooke

Veel van Cooke’s landschappen hebben bewegend water als motief. Hij was een verwoed hengelaar. Zoals Fernhout de roerloze horizon voor ogen had (en zijn schilderij ophing in die waarneming), zo keek Barrie naar stromend en blinkend water. Zo komt het dat er in zijn schilderen een grote vloeibaarheid zit en in de vormgeving steeds iets van de onbestendigheid van bewegend water. Dit schilderij Phytophthora Infestans gaat weliswaar over het land maar toch is de manier van schilderen vloeibaar en doorzichtig. De titel van het schilderij is de Latijnse naam voor de gevreesde aardappelziekte die eind jaren veertig van de negentiende eeuw de oorzaak was van de Grote Ierse Hongersnood. Terwijl de Engelse landeigenaren vlees en boter bleven uitvoeren, zijn rond een miljoen Ierse landarbeiders van de honger omgekomen. Dit schilderij is een memorietafel voor dat trauma. Onderin is het donkerblauw maar vooral donker: misschien is dat de zompige aarde. De oranjebruine zigzaglijn verbeeldt de richels waarin de aardappels werden gepoot. Via de voren kon water wegvloeien zodat de akkers niet te nat werden. Die potato ridges zie je in het landschap in Ierland. Er zijn er zelfs nog, vervormd en met gras overwoekerd, uit de tijd van de hongersnood, als archeologische getuigen. Onder het vlokkige zilvergrijs van de regenlucht boven het land hebben hier de richels een felle kleur alsof ze ontstoken zijn. Desondanks heeft dit schilderrij een prachtig vloeiende straling – Iers dus, zoals de slepend zangerige melodie van de Ierse muziek van fluit en viool. Een beetje abstract – om niet te afstandelijk te worden in emotie of te koel in kleuren. Want Barrie Cooke, die kort geleden op 83-jarige leeftijd in Kilkenny overleed, was een bijzonder warme schilder.


PS Er zijn van Barrie Cooke in Nederland twee schilderijen in openbare collecties: in het Haags Gemeentemuseum en in het Stedelijk in Amsterdam. Maar ze zijn zelden nog te zien. Zie verder de site van de Kerlin Gallery in Dublin.

Beeld: (1) Edgar Fernhout, De zee, 1962. Olie/linnen, 81 x 116 cm (Van Abbemuseum, Eindhoven). (2) Barrie Cooke, Phytophthora Infestans V, 1996, Olie/linnen, 172 x 229 cm (Stedelijk Museum Amsterdam).